Wąchock

wpis w: Miejsca | 0

Wąchock, w dok. z r. 1219 Vancoz, 1234 Wanche, 1249 Wanchoz, 1254 Wancock, os. miejska, dawniej miasteczko i opactwo, pow. iłżecki, gm. Wielka Wieś, par. Wąchock, leży w górskiej i lesistej okolicy, nad rz. Kamienną, przy drodze bitej, łączącej zakłady górnicze nad rzeką Kamienną rozłożone i ciągnącej się od Bzina do Ostrowca. Odl. 24 w. na zach.-płd. od Iłży, a około 12 w. w linii powietrznej na wschód od Suchedniowa i tyleż na wsch.-płd. od Bzina. Rozległe lasy rządowe otaczają w paromilowem promieniu tę osadę. Śród tych lasów znajduje się kilka tylko wsi i osad. Obecnie W. posiada kościół par. murowany (poklasztorny), szkołę początkową, sąd gm. okr. VI, urząd gm., urząd poczt., 194 dm. (28 murow.), 1459 nk. Osada młyn. Bugaj ma 2 dm., 57 nk., 60 mr. dwor. i 9 włośc. W r. 1827 było 161 dm., 1138 mk. Przy kościele klasztornym znajdują się bardzo ciekawe ruiny klasztoru cystersów, stanowiące jeden z piękniejszych zabytków architektury romańskiej. Przy osadzie jest staw, nad którym stały istniejące tu poprzednio zakłady żelazne. Powstanie i rozwój swój osada zawdzięcza głównie klasztorowi cystersów. Klasztor ten, zwany w dokumentach „Camina major” albo „Cella s. Mariae”, założony został pierwotnie przez Gedeona, bisk. krakow. (1166—1185), na obszarze wsi Kamionna (odległej o 12 w. na zach.-płn. od Wąchocka). Dopiero Leszek Biały (1207— 1227) przeniósł klasztor do Wąchocka, gdzie wzniesiono gmach murowany. Jak Kamionna tak i Wąchock były posiadłościami biskupiemi, które według Długosza już Gedeon nadał jako uposażenie klasztorowi. Pierwszy znany opat Hugo, w r. 1219 uczestniczy w Wiślicy w rozsądzeniu sporu między benedyktynami a premonstratensami o klasztor św. Wincentego we Wrocławiu. Długosz opowiada, iż zakonnicy tutejsi aż do początku XV w. byli wyłącznie włoskiej narodowości, tak że w klasztorze było wiele ksiąg włoskich („plures libros italos a fratribus italis ad monasterium importatos reperies”), tymczasem według prof. Łuszczkiewicza zarówno imiona opatów jak i architektura budowli klasztornych wskazują na francuzkie pochodzenie zakonników a przynajmniej tych, którzy kierowali budową klasztoru, przedstawiającego ścisły związek w planie z klasztorami w Jędrzejowie (z r. 1210), Koprzywnicy i Sulejowie. Klasztor wąchocki był według prof. Łuszczkiewicza ostatnią budowlą wzniesioną w owych czasach przez architektów i mularzy francuzkiego pochodzenia. Zapewne najazd tatarski wypędził ich z Polski. Już klasztor cystersów w Mogile (z r. 1266) budują architekci niemieccy. Dach ołowiany klasztoru wąchockiego, zniszczony przez pożar w czasie najazdu Tatarów, świadczy, że przemysł górniczy (równie jak i obrabianie kamienia) wcześnie tu wprowadzili zakonnicy, posiadający w swych rozległych posiadłościach bogate pokłady mineralne. Przy napadzie Tatarów w r. 1260 poginęły najdawniejsze dokumenty klasztoru, ztąd niemamy aktów pierwszej ni drugiej erekcyi i uposażeń. Szereg dokumentów znanych rozpoczyna akt z r. 1234, którym klasztor wąchocki zamienia dziesięciny z wsi Mikorek i Wielice, które odstępuje klasztorowi miechowskiemu, na dziesięciny z wsi: Łączany i Modrzejowice, oddawane przedtem kaplicy św. Jakuba w Skaryszowie. R. 1235 Gumbertus, archidyak. krakow., za zezwoleniem brata, kasztelana oświecimskigo i jego synów nadaje klasztorowi wś Błonie pod Łęczycą i kaplicę św. Krzyża w Łęczycy z jej uposażeniem, Bolesław Wstydliwy nadaje r. 1249 na prośbę matki „claustro de Wanchoz Cistercieusis ordinis in honore beate Marie Virginis constructo” dziewiątą część produkcyi soli z Bochni i obiecuje dawać trzecią część dochodów z kopalń soli, ołowiu, miedzi, któreby ci zakonnicy odnaleźli lub odnalezione już wznowili w księstwie Sandomierskiem i krakowskiem. R. 1260 Tatarzy pustoszą klasztor. R. 1271 Bolesław, ks. krakowski, ze względu na klęski od Tatarów poniesione, pozwala klasztorowi osadzić na prawie niemieckiem (średzkiem) wsi Łukawę i Radoszewice, w pobliżu mostu zwanego „Nowirszyn most”, przy którym pobierano cło, Radomice i targowisko Bielów nad Nidą, przy trakcie do Marzysza. R. 1273 tenże książę pozwala klasztorowi odnowić zasypany i zalany szyb soli w Bochni, z którego klasztor pobierał dziewiątą część soli. Po oczyszczeniu przez rok cały produkcya należeć będzie do klasztoru a następnie klasztor będzie pobierać trzecią część i dawniej przyznaną dziewiątą, będzie mógł też warzyć cztery „patellas” soli i wystawić sobie cztery wieże („vese”) do warzenia soli ze źródeł („de quator monticulis de minore sale). R. 1274 opat wąchocki nabywa wieś Pękosławice (pod Waśniowem) za 46 grzyw. od Mścigniewa, syna Pakosława. R. 1275 d. 11 czerw. w Stobnicy wydaje Bolesław, ks. krak. i sand., przywilej potwierdzający dawniejsze nadania i nadający klasztornym dobrom rozległe swobody. Uwalnia je od wszelkich ciężarów, opłat, danin, prawa polskiego, władzy wojewodów, kasztelanów, sędziów, poborców i w ogóle urzędników książęcych, od juryzdykcyi wszelkich sądów, prócz książęcego i to na wezwanie listem książęcym. Prawo polowania na wszelką zwierzynę, nie wyłączając bobrów, z uwolnieniem od zwierzchnictwa „pana bobrowego” i „pana stróżnego” co do stróży w grodach. Nadaje dalej książę targowisko przy kościele w Wierzbicy na tych prawach co w Tarsku, potwierdza swobody dawniej nadanych targowisk w Łukowie („Niewierszyn most”) i Radomicach i wylicza wsi należące do klasztoru. Przywilej ten potwierdza Filip, legat papiezki, r. 1280 a Leszek, ks. krakow., r. 1284. Jan opat W. w 1285 r. przechodzi na opata do Sulejowa, zapewne skutkiem zaszłych tam nieporządków (Dok. Kuj. Ulanow, str. 218— 220, Nr. 44, 45, 46). R. 1308 Władysław, ks. krakow., pozwala klasztorowi osadzać wsi na prawie niemieckiem (Kod., Małop., II, 213). Opat Egidius podpisuje r. 1289 potwierdzenie przywilejów dla Sulejowa. R. 1318 Władysław, ks. krakow. i sandom., potwierdza dawne przywileje klasztoru i uczynioną na ich mocy zamianę wsi klasztornej Witaszewice (Witowice?) na miasteczko (targowisko) Kazimierz, wsi klasztor. Smolice na książęcą Babice i nadanego klasztorowi cła w Kazimierzu i Zgierzu na części w Prawęcicach (Kod. Wielkop., 599; Kod. Małop., II, 241). Wsi te, zdala od klasztoru położone, uległy spustoszeniu i wyludnieniu, tak że klasztor uprasza Kazimierza W. o przyjęcie takowych dożywotnio dla ich podniesienia (melioratio) i król przyjmuje: Kazimierz, Prawęcice, Babice i Prusinowice, z obietnicą zwrotu w przyszłości (Kod. Wielkp., 1594). R. 1318 Jan opat jest kapelanem książęcym. R. 1343 tenże Jan opat sprzedaje sołtystwo we wsiach: Kazimierz, Babice i Prawęcice niejakiemu Michałowi („fideli nostro famulo“) za 8 grzyw. Dostaje on w tych wsiach szósty denar z czynszów, trzeci z kar sądowych. R. 1345 król Kazimierz pozwala klasztorowi osadzić wś Wawrzyszowskie (dziś Rogowa w par. Mniszek) nad rz. Radomirzą. R. 1347 sąd ziemski sandomierski przyznaje klasztorowi prawo posiadania wsi Prusinowice. R. 1354 Jan opat zastawia wś Jabłonicę (pow. opoczyński, par. Barkowice) Lasocie za 20 grzyw. na 13 lat. R. 1364 Mikołaj opat sprzedaje sołtystwo w Rusinowicach (woli świeżo założonej w par. Niewiesz), wsi dziś nieistniejącej. W r. 1364 w Wiślicy potwierdza król przywilej Łokietka z r. 1318. R. 1368 dn. 14 kwiet. klasztor oddaje dożywotnio królowi wsi: Kazimierz, Prawęcice, Babice i Prusinowice w ziemi łęczyckiej, opustoszałe, dla zasiedlenia i podniesienia ich. W tymże celu r. 1374 oddaje klasztor Borzujowi z Ninkowa, wojskiemu sand., wsi: Wawrzyszów, Wolę Wawrzyszowską (Rogowa) i Jabłonicę (Kod. Małop., III, 53, 58, 66, 102, 175, 221, 278). Rozwijający się na posiadłościach klasztoru przemysł górniczy: dobywanie rudy żelaznej i przerabianie jej w kuźnicach, łomy kamieni i wyrób kamieni młyńskich i osełek, wzbogacał klasztor i ściągał do osady podklasztornej liczną ludność. Wraz z przemysłem rozwijał się i ruch handlowy. W r. 1454 Kazimierz Jagiellończyk nadaje wsi „Wąchoczsko”, w ziemi sandomierskiej, pow. radomskim prawo miejskie magdeburskie, pozwala mieszaczanom sprzedawać sól, sukno i wszelkie towary w obrębie państwa bez opłaty targowego w miastach królewskich i duchownych. Nadaje targi tygodniowe co wtorek i jarmark na św. Jana Chrzc. Zygmunt I uwalnia r. 1521 mieszczan od opłaty cła i dodaje drugi jarmark na św. Mateusz. Niemcewicz zwiedzając W. w r. 1811 oglądał tu portrety opatów i podaje, jakoby pierwszym opatem Polakiem był Mikołaj Raduński w r. 1461. Inny opat Konopacki, towarzysz podróży i więzienia Jana Kazimierza, człowiek światły, założył kuźnice w Bzinie i Starachowicach. Wojska Rakoczego złupiły i spaliły klasztor w r. 1656. Zniszczało wtedy archiwum i mnóstwo zabytków. Odbudowa kościoła nastąpiła dopiero r. 1695, jak świadczy tablica marmurowa z napisem, nad drzwiami umieszczona. Opactwo wąchockie, jak i inne, oddawano zwykle, jako dodatkowe uposażenie, biskupom lub innym dostojnikom kościelnym. Wreszcie przy końcu XVIII w. zniesiono tę godność a zarząd klasztoru oddano przeorowi. Rząd austryacki włożył na klasztor obowiązek utrzymywania szkoły publicznej. W 1811 r. zastał tu Niemcewicz przeszło stu uczniów. Z tych ośmiu było na koszcie klasztoru, który co rok dwu najlepszych wysyłał do akademii krakowskiej i wypłacał im po 1000 złp. rocznie każdemu jako stypendyum. Po zniesieniu klasztoru szkoła została zamienioną na rządową i jako szkoła obwodowa istniała do r. 1836. W latach 1834-1836 wychodziły w Wieluniu (?) „Akta uroczyste zakończenia kursu rocznego nauk”. Pozostałe po cystersach budowle klasztorne i kościół przedstawiają ciekawe i piękne pomniki budownictwa romańskiego. Wedle zdania prof. Łuszczkiewicza cystersi po osiedleniu się w Polsce sprowadzili na początku XIII w. z Francyi grono zakonników biegłych w kamieniarstwie, mularstwie i architekturze. Oni to po kolei zbudowali cztery wielkie opactwa: w Jędrzejowie (1210), Koprzywnicy (1218), Sulejowie (1232) i wreszcie w Wąchocku (ukończone przed r. 1240). Budowle te wzniesione z kamienia w stylu romańskim przedstawiają jeden typ, z pewnemi modyfikacyami i naleciałościami ostrołuku. R. 1260 Tatarzy zniszczyli dach ołowiany na opactwie wąchockim. Pomimo zmian, wprowadzonych przy rozszerzaniu budowli i restauracyach w wieku XVII i XVIII, przechowała się dotąd we wschodnim skrzydle klasztoru pierwotna postać. Mieszczą tu się: księgarnia, kapitularz, karcer, korytarz pierwotny, sala opacka. Dół skrzydła wschodniego zachował swe sklepienia i łuki romańskie. Zachodnie skrzydło uległo w wieku XVIII zupełnej przeróbce. Pałac opatów pochodzi z XVI w. Przy klasztorze istniał kościół p. w. św. Elżbiety, dla świeckich, dziś zupełnie zburzony, pozostał tylko dawny kościół klasztorny z kamienia ciosowego. Warstwy kamienia szarobiałego przeplatane są warstwami czerwonego ciosu, pochodzącego z miejscowych łomów. Pozostał przy kościele jeszcze w części dawny portal romański. W wieku XVII rozszerzono okna kościoła i dobudowano kaplicę błogosł. Wincentego Kadłubka. Szczegółowy opis pozostałych budowli, z 12 tablicami rysunków i planów, pomieścił prof. Łuszczkiewicz w II tomie „Zbioru wiadomości do historyi sztuki”, wydawanego przez Akademię Umiejętności (Kraków, 1893 r.). Br.Ch

Źródło: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. t. 13 s.156-159