Opisanie Historyczne oraz Topograficzno-statystyczne Wąchocka z 1820 roku

wpis w: Opisy miast | 0

Opisanie Historyczne oraz Topograficzno-statystyczne miasta narodowego Wąchocka w Województwie Sandomierskiem Obwodzie Opatowskim położonego, Archiwum Państwowe w Radomiu, Rząd Gubernialny Radomski, sygn. 2913, s. 2–8.

Sporządzone przez Ignacego Relickiego, burmistrza tego miasta, w roku 1820.

Widziałem i sprawdziłem: [podpis nieczytelny], Dozorca Miast

Dnia 8 czerwca 1820 roku

[1] Przez kogo i kiedy przywileje miasta, począwszy od pierwszego założenia aż do ostatnich czasów, udzielone zostały? Którzy królowie takowe zatwierdzili i jakie nadania miasto otrzymało?

1. Pierwszy przywiley miasta nadany iest w Łęczycy w roku 1454 przez Nayiaśniejszego Kazimierza króla polskiego, który dążąc do uszczęśliwienia Klasztoru Wąchockiego wieś Wąchock miastem uczynił. Żeby zaś miasto rzeczone tym więcey wzrastać mogło nadał mu jarmark ieden na św[iętego] Jan[a] Chrzciciel[a] odbywać się [słowo nieczytelne] i targi w dnie wtorkowe oznaczył, zresztą udzielaiąc temuż miastu dobrodziejstw wyjął ich spod jurysdykcyi dominikalney [dwa słowa nieczytelne] mu nadał, wolnego wrębu do lasu i zarośli do klasztoru należących dopuścił oraz wszelkiego przemysłu, handlu, szynku dozwolił. Przywiley powyższy Nayiaśniejszy Zygmunt król Polski na żądanie obywateli tegoż miasteczka w roku 1521 utwierdzając nadał podobnież jarmark ieden w niedziele po święcie ś[więte]go Mateusza Ewangelisty odbywać się powinny.

2. Posiada miasto Wąchock Przywiley Władysława IV króla polskiego w roku 1633 nadany w którym dozwolone maią obywatele tegoż miasta kopanie kamienia piaszczystego na Wzgórzu Wieprzki zwanym.

3. Także okazane przywiley Jana Dymitrego Solikowskiego arcybiskupa lwowskiego opata wąchockiego, z dnia 14 kwietnia 1596 r. nadany którym przywraca role, łąki, pastwiska i inne wszystkie dobra iakie przez byłego niegdyś Xiędza Jędrzeia Karwackiego opata wąchockiego odebrane były przywileia powyżey wzmiankowane utwierdzone zostały w dniu 24 czerwca 1766 roku przez Nayiaśnieyszego Stanisława Augusta króla polskiego.

Ostatni zaś przez Jana Dymitrego Solikowskiego nadany udzielenie w dniu 11 września 1789 roku przez tegoż Nayiaśnieyszego Stanisława Augusta aprobowany.

Oprócz powyżey cytowanych przywileiów żadnych innych miasto w ręku swym nie posiada.

[2]Jakie iest położenie geograficzne miasta? Czyli ma jeziora, rzekę spławną lub inną?

Położenie miasta iest niskie, w około Górami otoczone, wedle którego płynie rzeka Kamienna i druga pomnieysza Pieczarkowa zwana. Żadna z tych jednak nie iest spławna.

[3]Jaka była rozległość miasta przy jego założeniu? Z jakimi graniczyło włościami? Czyli granice miasta są tego czasu zmniejszone lub powiększone? Z jakich przyczyn i kiedy?

O rozległości miasta, jaka przy jego założeniu bydź mogła, nie masz żadney tradycyi. Od niepamiętnych jednak czasów graniczy:

Na wschód: z wsią Starachowice.

Na południe: z wsią narodową Rataje.

Na zachód: z wsią Wielka Wieś zwaną.

Na północ: z wsią Marcinkowem.

Czyli zaś tego czasu, granice miasta są powiększone lub zmnieyszone pewności o tym nie masz.

[4]Czyli jakie miasto posiada folwarki, wsie, grunta i role, łąki , ogrody, place, domy, szynki i karczmy, jatki, gorzelnie, browary, młyny, tartaki, stawy, lasy, zarośla, pastwiska, robociznę, cegielnię, wap[n]iarnie, łamanie kamieni i kopalnie?

Z powyższych realności wyiąwszy żydowskich szynków Konsensowa do kasy miejskiej opłacających żadnych innych nie masz.

[5]Jakie były instytuta przy założeniu i jakie gmachy publiczne? Które z nich upadły i dlaczego? Jakie później przybyły i jakie w obecnem czasie znajdują się oraz w jakowem stanie?

1. Znajdował się w mieście tuteyszym szpital, ten jednak zupełnie zaniedbany teraz wcale nieczynnym st[a]nie. Dochody tylko przy Xiędzu kommendarzu kościoła farnego pozostały.

2. Znajduje się także klasztor Cystersów, któren teraz na rzecz Rządu supprymowanym został przy którym jednak szkoły wydziałowe utrzymują się. Na koniec

3. Znajduie się kościół parafialny murowany lecz i ten w naygorszym stanie będący, upadkiem zagraża z którego obrządki religiyne do kościoła klasztoru supprymowanego według postanowienia rządu przeniesione bydź miało.

[6]Jakie były i są fabryki i rękodzielnie i w jakim stanie?

Fabryk do miasta należących żadnych nie masz, ani też nie wiadomo, czyli te egzystowały w pobliskości iednak naydalej o ćwierć i półmile w około kuźnicami i fabrykami żelaznemi do rządu należącemi iest otoczone.

Rękodzielnie zaś miasteczkom podobnym zwyczayne znayduią się jako to: szewcy, krawcy, stolarze, stelmachy i cieśle.

[7]Propinacyjna czyli wyłącznie do miasta należy lub też czyli inne dominia mają równe propinowania prawo?

Propinacyi iest w mieście cztery. Mieyska, klasztorna, górnicza, dominikalna.

[8]Czy są jakie procesa o propinacyją, o przywileje i fundusze miastu służące, o granice lub tym podobne? Z kim? Kiedy są rozpoczęte, i do jakiego doprowadzone stopnia?

Procesów wprawdzie o propinacyje ani przywileia nie masz, miasto jednak chlubiąc się bydź w rzędzie miast narodowych położone gdy nie doznaie jednakich dobrodzieystw prawa, podniosło już do byłey prefektury radomskiey prośbę ażeby od wcześnieszego i żadnemi przywileiami nieobowiązanego zwyczaiem, robienia dnia w czasie żniwa, dawania drobiów, z cechu szewskiego sied[e]m par butów, od rzeźników w mieysce łoiu czynsz w kwocie zł pol[skich] 110 wynoszący, i tym podobnych danin przez dominium Wąchocka narodowego wymaganych. Niemniey będącę stokroć obywatele miasta naglenie, z strony administracyi górniczey do dawania pomocy ku reperacyi grobli kuźnicom narodowym pożytek przynoszącey wolnemi byli.

Na koniec nadmienić potrzeba że dominium zdaie się niewłaściwie pobiera dochód z targowego w czasie jarmarków którem jak zwykle po wszystkich miastach narodowych do kas mieyskich należy.

Jaka iest ludność miasta?

Chrześcijanie 888

Żydów 68

Innych wyznań –

W ogóle 958

Jaki iest sposób utrzymania się mieszkańców, czy rzemiosła handel lub też rolnictwo?

W większej części z rolnictwa, a z resztą z rękodzieł, handlu i przemysłu.

Jaka iest ilość domów?

Murowanych 2

Drewnianych 160

W ogóle 122

Wiele wynosi suma asekuracyjna ogółem w Towarzystwie Ogniowem?

Złp. 78 725, gr 0.

Czy miasto iest całkowicie lub w części brukowane i czyli w bliskości potrzebne znajdują się do bruku materyjały?

Miasto wcale brukowane nie iest, a miaterjał tylko piaszczysty w bliskości znajduie się.

Wiele miewa i kiedy jarmarków?

Ośm jarmarków do roku odbywa się, a mianowicie:

1szy na Nowy rok,

2. Na pierwszą niedzielę w poście

3. Na św. Wojciech[a]

4. Na św. Jan[a] Chrzciciel[a]

5. Na Świętej Małgorzaty

6. Na Narodzenie Panny Maryi

7. Na św. Michał[a]

8. Na św. Elżbiety

Co za szczególny przedmiot handlu podczas tych jarmarków?

Handel powszechnie odbywa się w: na bydło, trzodę, konie, zborze, na które przybywaią także kramarze i kupcy z pobliskich miasteczek z towarami łokciowemi.

Wiele ma targów tygodniowych?

Targ ieden w dzień wtorkowy iest uprzywileiowany lecz ten części w niedzielę odbywa się.

Jakie dochody miasto miało w roku 1806, 1819 oraz dla jakich przyczyn powiększone lub zmniejszone?

W 1809 roku żadne.

W 1819 roku 2100 złp.

Dlatego powiększone dochody w roku 1819, że dopiero w tym czasie pobór od trunków, po pierwszy raz na rzecz kasy miejskiey wydzierżawiony został. Niemniey dochód z konsensowego od szynkarzy i składka mieyska powiększyły fundusz.

Czyli miasto w ogóle wzrasta lub upada i jakie są powody wzrostu lub upadku?

W jednakim zostaie stanie.

Wąchock dnia 8 czerwca 1820 roku

Relicki burm[istrz], Piotr Gawlikowski, Ignacy Burzyński, Wojciech Siwierski, Kasper Bamackoski, Adam Słomczyński [trzy krzyżyki], Józef Woskowicz [trzy krzyżyki].

Wiadomości historyczne lub statystyczne jakie poprzedniczemi rubrykami objęte nie są, a które jednakże mieysce mieć mogą?

Żadne.

Uwagi Dozorcy Miast.

W mieście Wąchocku [słowo nieczytelne] Dozorca Miast spostrzega powinności iako te:

a Opłacenia czynszu w gotowiźnie

b Dorabianie dni w czasie żniwa

c Dawanie drobiu

d Z cechu szewskiego 7 par butów

e Od rzeźnika w mieysce łoju czynsz w gotowych pieniądzach Zł pol. 100 (?) wynoszący. A nie dosyć, że powyższy wytknięte [słowo nieczytelne] ekonomij Wąchock żadnych czynić. Zniewalane iest jeszcze z strony górnictwa do ryparowania grobli. Kuźnicom a nie miastu pożytek przynoszącym.

Powinności te zaś zdaje się były z dawna wymagane y na miasto narzucone były. W żadnych bowiem przywilejach widzieć się nie obyć, aby miasto takowym zadość czynić było obowiązane. Nadto przydać należy, iż w żadnym mieście narodowym podobnego nie masz przykładu aby dni robocze obywatele z rzemiosł swych podobne darami czynili daniny.

Żeby więc dla nadania wzrostu [słowo nieczytelne] podać sposobność jako od ciężaru [słowo nieczytelne] uwolnić ich potrzeba.

Wąchock dnia 9 czerwca 1820 [roku].

[podpis nieczytelny]