Opisanie historyczne Bodzentyna z 1820 r

wpis w: Opisy miast | 0

Opisanie historyczne oraz topograficzno-statystyczne miasta narodowego Bodzentyna, w województwie sandomierskim, obwodzie opoczyńskim położonego

Sporządzone przez Tytusa Woysiatycza, burmistrza tego miasta, w roku 1820 [Pieczęć burmistrza miasta]

Źródło: Archiwum Państwowe w Kielcach, Rząd Gubernialny Radomski, sygn. 2148, s. 1–8.

Widziałem i sprawdziłem: Parznicki, Dozorca Miast Dnia 8 sierpnia 1820 r.

[1] Przez kogo i kiedy przywileje miasta, począwszy od pierwszego założenia aż do ostatnich czasów, udzielone zostały? Którzy królowie takowe zatwierdzili i jakie nadania miasto otrzymało?

1. Roku 1370 przywilej Floryana, biskupa [krakowskiego], miastu Bodzetyn służący, udziela[jący temuż miastu 10 miar pola pomiędzy wsiami Dąbrowa, Psarami i Leśną położonego.

2. Roku 1412 przywilej Piotra, biskupa [krakowskiego], na gronta inkorporowane Bodzęcinowi z Tarczka, nazwane Pola Kansowskie, i do tego nadane łanów 12, tudzież lasy, kopaniny, górę nazwaną dotąd Miejska [i] wszystkich kmieciów pod prawo temuż miastu.

3. Powyższe przywileja w roku 1413 król Władysław potwierdzając prawo magdeburskie nadał, tudzież nadal dwa jarmarki: na św. Maryją Magdalenę, drugi na św. Idzi, niemniej dozwalał tygodniowych targów.

4. Roku 1468 przywilej króla Kaźmierza powyższe potwierdzający i jeszcze dwa jarmarki nadający, pierwszy na Zielone Świątki, tygodniowy, drugi po Podwyższeniu Krzyża Świętego, w poniedziałek pierwszy.

5. 1507 – przywilej króla Zygmunta po pogorzeli miasta Bodzęcina potwierdzający przywileja nadane przez swoich poprzedników.

6. 1533 – przywilej króla Zygmunta dozwalajacy przeprowadzanie soli z Bochni przez miasto Wiszlice.

7. Przywilej 1569 króla Zygmunta uwalniający od opłaty cła więżących mieszczan z towarami.

8. 1578 – przywilej króla Stefana potwierdzający wszelkie nadania poprzedników swoich.

9. Przywilej Piotra Miszkowskiego, biskupa, dany wiecznemi czasy na łąki pod górą Łysicą dla miasta roku 1578.

10. 1670 – przywilej Andrzeja Trzebickiego, biskupa krakowskiego, dany na ratusz z zegarem wiecznemi czasy dla całości miasta Bodzentyna.

11. 1671 – przywilej króla Michała nadający dwa jarmarki, pierwszy na św. Łukasz, drugi na św. Paweł.

12. Przywilej 1698 – Augusta II na jarmarków trzy, pierwszy na św. Kaźmirz, drugi na św. Witt i Modest, trzeci na Dominik.

13. 1726 – przywilej Augusta II na trzy jarmarki, pierwszy na św. Stanisława w maju jarmark solenny, drugi w poniedziałek po św. Marcinie i trzeci w grudniu po św. Mikołaju.

14. 1789 – przywilej Stanisława Augusta, króla polskiego, potwierdzający przywileja poprzedników swoich [i] nadający dwa jarmarki, pierwszy na św. Walenty, drugi w poniedziałek po św. Piotrze i Pawle.

15. 1698 – Jan Małachowski, biskup krakowski, na ubogie dzieci podupadłych mieszczan i rzemieślników miasta Bodzętyna zapisał sumę 31 000 złp., to jest na dobrach Mielec w Galicyi Austryjackiej położonych złp. 15 000, a na dobrach Kraślinie Mniejszym w województwie krakowskim położonych 16 000 zip. Z których od 15 000, jako w kordon austryjacki odpadłe, procent się nie pobiera, a zaś od 16 000 na Kraślinie lokowanej pobierają procent ks. ks. mansjonarze bodzęccy. Z którego rachować się [powinni].

16. 1711 – dekret Łubińskiego, biskupa krakowskiego, dowodzący jako podług przywilejów mieszczan bodzęckich na mil 2 szynkować mieli prawo.

17. 1788 – przywilej ks. prymasa Poniatowskiego od biskupa krakowskiego na wójtostwo bodzęckie służący.

[2] Jakie jest położenie geograficzne miasta? Czyli ma jeziora, rzekę spławną lub inną?

Miasto Bodzętyn w położeniu geograficznym jest odległe od stolicy Królestwa miasta Warszawy mil 18, od stolicy województwa sandomirskiego miasta Radomia mil 8, od stolicy województwa krakowskiego mil 2 1/2, od stolicy obwodu opoczyńskiego mil 8.

Ani jeziora, ani żadnej rzeki spławnej nic posiada, tylko koło miasta Bodzętyna płynie rzeka Psarka.

Trakt główny przez toż miasto żaden nie przechodzi, jednakowoż trakty furmańskie przechodzą od Lublina do Częstochowy, do Łączny itd. Prócz tego z fabryk suchedniowskich żelaznych furmany przewożą towary żelazne do Brodów, Terespola i Brześcia Litewskiego.

[3] Jaka była rozległość miasta przy jego założeniu? Z jakiemi graniczyło włościami? Czyli granice miasta są tego czasu zmniejszone lub powiększone? Z jakich przyczyn i kiedy?

Podług przywilejów lokacyjnych z roku 1370 i 1412 fundowane miasto graniczyć było powinno z grontami Świętomarz, Grabkowem, Dąbrową, Leśno, Psary, Sieradowice, Śniadka i Tarczek. Teraz zaś gronta do miasta Bodzętyna należące graniczą od wschodu Słońca z grontami wsi Tarczka, należącemi do rządu, z Grabkowem i Dąbrową, od południa po drogę Bielińską, od zachodu z wsią Psary i Leśno, od północy z wsią Sieradowice i Śniadką. Zmniejszone więc zostały granice od wschodu do wsi Dąbrowy, w grontach ornych, tych które biskup Floryan w roku 1370 miastu nadał i gronta te posiadają włościanie ze wsi Dąbrowy. Niemniej pod wsią Grabkowem, do probostwa kieleckiego należąca, odpadło miastu grontu staj 41, które proboszcz tamtejszy sobie przywłaszczył. Odebrano wreszcie miastu wieś Tarczek z kmieciami, która to wieś zostaje teraz w rządowem posiadaniu.

Wszystkich tych awulsów jedna tylko przemoc jest przyczyną.

[4] Czyli i jakie miasto posiada folwarki, wsie, grunta i role, łąki, ogrody, place, domy, szynki i karczmy, jatki, gorzelnie, browary, młyny, tartaki, stawy, lasy, zarośla, pastwiska, robociznę, cegielnię, wap[n]iarnie, łamanie kamieni i kopalnie?

Miasto Bodzętyn nie ma więcej fonduszów do kasy miejskiej należących, jak tylko łąkę i ogród, z których rocznego wpływu jest złp. 20 gr 15. Co się zaś tyczy pastwiska, prawo używalności ma ogół miasta.

Co do lasów, jakie przywilejami poprzedników swoich miało sobie nadane prawo, takich po dotąd używa i lubo lasy te zostają dotąd pod dozorem Dyrekcyi Górniczej, to jednak wolność wrębu w stosunku nadanych miastu praw nie jest wzbranianą.

[5] Jakie były instytuta przy założeniu i jakie gmachy publiczne? Które z nich upadły i dlaczego? Jakie później przybyły i jakie w obecnem czasie znajdują się oraz w jakowem stanie?

Instytuta dotąd egzystują:

1. Zamek biskupi, na 3 piętra gmach ogromny, zrojnowany, i gdyby rząd najwyższy chciał miasto Bodzętyn odwiecznie w dobrym stanie będące, a teraz zupełnie podupadłe, do pierwszego doprowadzić stanu, natenczas w gmachach ustanowiwszy szkołę publiczną lub jakowy [inny] instytut, przyprowadziłby miasto do pewnego stanu, zwłaszcza że z położenia swego rząd sam może sobie obiecywać górnicze korzyści.

2. Jest kościół parafialny, fondusze znaczne posiadający, w dobrym stanie.

3. Kościółek św. Ducha, w dobrym stanie.

4. Ratusz z zegarem, potrzebujący reparacyi.

[6] Jakie były i są fabryki rękodzielnicze i w jakim stanie?

Przedtym egzystowały:

a) fabryki sukienne,

b) sztycharze kamienni,

c) cegielnia i

d) [fabryka] lustrów szklanych. A teraz egzystują tylko; Garbarnia 1. Rzemieślników znajduje się:

Szewców 12

Krawców 4

Stolarzy 2

Kowale 1

Bednarzy 2

Kołodziejów 2

Ślusarze 1

[7] Propinacyja czyli wyłącznie do miasta należy lub też czyli inne dominia mają równe propinowania prawo?

Propinacyja należy do miasta i z tej ma kasa miejska rocznego wpływu złp. 1247, a oprócz tego propinuje rząd w 2 karczmach, które po dotąd egzystują i domy w których rząd propinuje, są własnością miejską, gdyż dawniejsi przemożni biskupi tak domy jako i własność w nich propinować sobie przywłaszczyli. Dosyć bowiem na dobrodziejstwo miastu przysłużenia propinacyi odwołać się do prawa teutońskiego, które nie tylko sąsiada w propinacyi nie cierpiało, lecz nadto w ograniczonych wsiach do miasta Bodzętyna należących nadawało prawo łącznie z dziedzicami wolnego propinowania.

[8] Czyli są jakie procesy o propinacyją, o przywileje i fundusze miastu służące, o granice i tym podobne? Z kim? Kiedy są rozpoczęte i do jakiego doprowadzone stopnia?

Czyli by jakie procesa były, żadnego śladu, ani wiadomości miasto nie posiada.

[9] Jaka jest ludność miasta?

Chrześcijan -1053

Żydzi – 47

Innych wyznań – 0

Ogółem – 1100

[10] Jaki jest sposób utrzymania się mieszkańców, czy rzemiosła, handel lub też rolnictwo?

Sposób utrzymywania się mieszkańców jest w większej części z rolnictwa i z rzemiosł.

[11] Jaka jest ilość domów? Drewnianych? Murowanych?

Murowanych – 5

Drewnianych – 205

W ogóle – 210

[12] Wiele wynosi suma asekuracyjna ogółem w Towarzystwie Ogniowem?

Złp. 76 350 gr 0

[13] Czy miasto jest całkowicie lub w części brukowane i czyli w bliskości potrzebne znajdują się do bruku materyjały?

Miasto było kiedyś całkowicie brukowane i po dotąd pozostał tak znaczny bruk zdezelowany, że trudny jest przez miasto przejazd.

Materyjału w bliskości nie masz, są tylko mury kamienne zdezelowane wokoło miasta, których na bruk użyć by można.

[14] Wiele miewa i kiedy jarmarków?

Miasto Bodzętyn miewa do roku jarmarków 15:

1. Na św. Paweł 9. Na św. Maryją Magdalenę

2. Na św. Walenty 10. Na św. Dominik

3. Na św. Kaźmierz 11. Na św. Idzi

4. Na Kwiaty 12. Na św. Mateusz

5. Na św. Stanisław 13. Na św. Łukasz

6. Na Zielone Świątki 14. Na św. Marcin

7. Na św. Wita 15.Na św. Mikołaj

8. Na św. św. Piotra i Pawła

[15] Co za szczególny przedmiot handlu podczas tych jarmarków?

Bydłem, końmi, zbożem, nieco towarów sukiennych, wełnianych i płóciennych kupcy z ościennych miast na jarmarki przywożą.

[16] Wiele ma targów tygodniowych?

Targów żadnych nie masz.

[17] Jakie dochody miasto miało w roku 1806, 1819 oraz dla jakich przyczyn powiększone lub zmniejszone?

W 1809 roku złp. 1214 gr 0

W 1819 roku złp. 2490 gr 25

Dochody kasy miejskiej w części zwiększyły się z powodu podwyższenia się dzierżawy użytków miejskich i ustanowienia konsensowego od szynków.

[18] Czyli miasto w ogóle wzrasta lub upada i jakie są powody wzrostu lub upadku?

Miasto biorąc w ogóle upada.

Przyczyny temu, raz mały handel, po wtóre okoliczności wojenne, pomniejszone fondusze, w rubrykach właściwych zamieszczone, przez wydobycie których mogłoby do upiększenia znacznego być doprowadzone.

[19] Wiadomości historyczne lub statystyczne, jakie poprzedniczemi rubrykami objęte nie są, a które jednakże miejsce mieć mogą?

W tym miejscu nadmienić wypada, że miasto Bodzętyn zwróciwszy łaskawą uwagę na byt swój, jakim przez przywileja nadane uposażone było za przywróceniem onych do pierwszego stopnia doprowadzone by być mogło do najlepszego bytu.

[20] Uwagi dozorcy miast.

Opis niniejszy jako też uwagi urzędu burmistrzowskiego dozorca miał, znalazłszy z rzeczywistością zgodny, nadmienić do niniejszego nic nie ma, prócz że miasto Bodzętyn uposażone szczególnemi przywilejami, nadanemi przez królów, zasługuje na względy rządu i podniesienia tegoż, co tym łatwiej nastąpić może, jeżeli wysoki rząd te dochody miastu Bodzętyn przywrócić zechce, jakie toż miasto dla dobra bytu swego przez królów miało sobie nadane.

 

Parznicki, Dozorca Miast