Opis statystyczny Wierzbnika z 1860 roku

wpis w: Opisy miast | 0

Archiwum Państwowe w Radomiu, Rząd Gubernialny Radomski I, sygn. 2130 a, k. 777–784.

Odpowiedzi na pytania do Statystycznego opisu miast

1. Nazwisko miasta

Miasto Wierzbnik.

2. W jakiej położone jest guberni, w jakiem powiecie, okręgu, dekanacie, do jakiej należy parafii.

Położone jest w guberni radomskiej powiecie opatowskim okręgu sądowym soleckim dekanacie iłżeckim parafii rzymsko-katolickiej Wierzbnik.

3. Jakie jest położenie miasta pod względem topograficznym, to jest czy leży na wzgórzu i jak wysokim, czy na rozległej płaszczyźnie, czy na miejscu niskim, otoczonym wzgórzami, wśród lasów, czy przeciwnie itp. Miejscowość zdrowa, czy też przeciwnie, szkodliwy wywierająca wpływ i w jaki sposób na zdrowie i życie ludzkie.

Położenie miasta pod względem topograficznym jego jest w miejscu niskim, otoczonym wzgórzami wpośród lasów, miejscowość dosyć zdrowa.

4. Jaka przez samo miasto lub też obok niego, albo przez jego grunta przepływa rzeka, jak jest głęboka, szeroka w stanie zwykłym i podczas największych wezbrań, jak długi na niej znajduje się most, czy on ma taryfę i jakiej klasy, jakie nad rzeką są zakłady przemysłowe, mianowicie: folusze, tartaki, młyny itp., jakie spławiane są po niej produkta i w jakiej ilości. W ogólności jaki jest ruch nawigacyjny na rzece, czy jest na niej przystań.

Od strony południa jest dwie wody, obok miasta jedna kanał odpływający od Fabryk Żelaznych Starachowickich głęboki na łokci 9, bez wody [słowo nieczytelne] najgłębszy wszędzie na łokcie 1. Most na nim jest łokci 27. Taryffy nie ma. Druga rzeka Kamienna także od strony Zakładu od upustu Fabryk Żelaznych Starachowickich płynąca w różnych kierunkach, ta w niektórych miarach jest głęboka do kilku łokci, a w niektórych ledwo dwa pokrywa. Most na niej jest długi łokci 52, bez taryffy. Obydwie te wody wypadaią w staw Fabryczny Żelazny Michałowski wrotami południowo-wschodnimi, na wodach tych w granicach mieyskich żadnych zakładów nie ma. Oprócz tych jest woda pomiędzy górami od strony południowo-wschodniej z lasów Iłży płynąca, na tey są 3 młynki po jednym kamieniu, wpada także w staw michałowski. Woda ta kanałowa fabryczna rzadko bywająca większa, chyba w czasie ulew raptownych. Kamienna zaś przyrasta [w czasie] topnie[nia] śniegów na wjosne i będących [brak słowa] na zimy kilku fabrycznych stawów w górze czasami tak wyleje, że trudna jest i komunikacja szosą, wtedy w łąkach a głównie w ogrodach około św[iętego] Jana, zupełnym szkody mieszkańcom wyrządza.

Spławy żadnej na tych wodach nie praktykują się, a tym samym ruchu żadnego ani przystani nie ma.

5. Jaki przez miasto lub też obok niego przechodzi trakt bity pierwszego lub drugiego rzędu, trakt pocztowy, a jeżeli nie, to jaki jest najbliższy trakt bity. W ogólności czy miasto ma łatwą, czy utrudnioną, i przez co, komunikację z okolicami.

Przez miasto to żaden trakt bity nie przechodzi tylko od strony południa o wiorstę 1. Szosa górnicza do Zawichosta mimo to komunikację z okolicami ma dosyć łatwą.

6. Odległości miasta w wiorstach od najbliższej stacji pocztowej od jakiej, jeżeli ta nie znajduje się w miejscu, od miast okolicznych, od miasta okręgowego, od miasta powiatowego, od miasta gubernialnego i od miasta Warszawy.

Odległość miasta w wiorstach:

Do stacji pocztowej w Wąchocku wiorst 7

[Od] czterech miast okolicznych mianowicie od Iłży do wiorst 18, Bodzentyna wiorst 16, Słupi 21, Waśniowa 21, od miasta powiatowego wiorst 45, [od miasta] gubernialnego [wiorst] 35, [od miasta] Warszawy wiorst 119.

7. Jaka jest rozległość miasta przed jego założeniem, z jakimi graniczyło włościami, czy granice miasta od tego czasu zwiększyły lub zmniejszyły się, z jakich przyczyn i kiedy, jakie więc realności miastu przybyły lub ubyły, jakie są dzisiejsze granice miasta i jego ogólna rozległość tak w obrębie, jako i za obrębem jego, czyli rozległość gruntów miejskich.

Rozległość miasta przy założeniu z mocy prawa magdeburskiego przez opata Ś[wię]tokrzyskiego była [słowo nieczytelne] węższy o włók 10 bez pracy pozwolenie ówczesnych dziedziców karczowania sobie lasów granic powiększyli do włók 16 i więcej. Łęgi te przez opuszczenie dla wzrastających w okolicy Fabryk Żelaznych Rządowych przez wyrośnięcie na gruntach lasów Urząd Leśny Iłża o włók 5 zasiał i dlatego reklamują się licznie mieszczanie jeszcze od roku 1827 bez dotąd zostają bez skutku mimo, że prawa ich są hipotetycznie uregulowane i dowody od kilku lat złożone przez co i granic miasta dziś jeszcze dokładnie niewiadome.

8. Obecną rozległość w obrębie miasta wykazać kategorycznie, a mianowicie: wiele znajduje się ziemi pod siedzibami, wiele pod kościołami, cmentarzami grzebalnymi, wiele pod placami, ulicami itp.

Obecna rozległość gruntów jest a mianowicie pod siedzibami włoka 1 mórg 9 prętów 31, pod kościołem i cmentarzami mórg 5, pod placami i ulicami mórg 22, licząc w tudzież drogi w gruntach miasta przechodzące.

9. Jeżeli miasto posiada wsie, folwarki, grunta orne, łąki, pastwiska, lasy, zarośla, stawy, jeziora itp., to szczegółowo je wymienić, podać każdego z nich rozległości, sposób zagospodarowania i użytkowania, jakie z nich dochody itp. objaśnienia, a po tym wszystkim podać liczebną wiadomość o rozległości każdej po szczególe. Z wymienionych poniżej kategorii gruntów ornych pszennych, gruntów ornych żytnich, ogrodów, łąk, pastwisk, lasów urządzonych, zarośli leśnych, wydm piaszczystych, stawów, jezior, błot, bagien itp.

Miasto to żadnych wsi, folwarków a tym samym należących do nich gruntów, łąk, pastwisk, lasów itp. nie ma, samo zaś na gruntów ornych pszennych morgów 5, żytnich włok 5 mórg 28, ogrodów mórg 24, w łąkach włoka 1 mórg 18 prętów 10, w pastwisku mórg 10, w zaroślach leśnych w kwestyi będących włok 5, mórg 10, w błotach i bagnach mórg 13. Rozległość powyższe dla braku map i registrów pomiarowych w przybliżeniu tylko podana.

10. Przez kogo, kiedy i jakie przywileje, począwszy od pierwszego założenia miasta aż do ostatnich czasów, nadane jemu zostały, kto je potwierdzał.

Miasto to od najdawnych lat przez Xiędza Bogusława Radoszewskiego Okxa z Siemikowic biskupa kiiowskiego opata Ś[więte]go Krzyża [na]zwany praw magdeburskich założone a przez Stanisława Sierakowskiego z Bogusławic opata Ś[więte]go Krzyża nadane mu zostały przywileje na 64 domów, ogrody, łąki. Wolność przykopania sobie z lasów gruntu, łowienia ryb w stawach i rzekach, wolny wręb do lasów na opał i budynki itp. inne pod 16 Septembra 1657 i przez następnych opatów, jako to Józefa Nepomucena Niegolewskiego 28 lutego 1725 r. Stanisława z Mirca Mireckiego i innych potwierdzone oprócz łącznie z innymi miasty nadane mu zostały w 1844 r. jarmarki 3y w rok, targi co tydzień nadane w piątki.

11. Czy mieszkańcy komu i jakiej ilości z posiadanych gruntów opłacają czynsze lub odrabiają powinności w naturze i jakie mianowicie, do kogo teraz należy prawo propinacji i pobór innych opłat, jak np. targowego, jarmarcznego itp. a zatem dominium directum do kogo należy, to jest czy do osoby prywatnej i jakiej, do skarbu, instytutu i jakiego, do ogółu samej gminy miejskiej.

Mieszkańcy z posiadanych gruntów czynszu nie płacą, gdyż tem skutkiem zamiany gruntów przyszło w ilości rs. 15 na siebie górnictwo a powinności żadnych nie odrabjaią. Płacą tylko [słowo nieczytelne], szarwark w pieniądzach, w naturze i inne podatki, które wedle wydanych zasad regulamin do kasy powiatu opatowskiego uiszczaią. Prawo propinacyi należy do kasy mieyskiej który na [słowo nieczytelne] i utrzymań magistratu zwany i do Komisyi Skarbu z tytułu Austeryi Rządowej w rynku miasta położony, z powodu, że dobra te potwierdzone dziś są własnością rządu, targowego, jarmarcznego, ani też innego podobnego dochodu żadnego nie ma.

12 Czy są jakie procesa i spory o jakie przywileje, fundusze, granice itp., z kim i kiedy są rozpoczęte, i do jakiego dopracowane stopnia.

Procesu żadnego nie mają mieszkańcy tutejsi, tylko spór z Komisyją Skarbu z tytułu zajęcia pół lasu zarosłych Ad.7 nadmienionych i jeszcze to: [2 słowa nieczytelne] gruntów, duży też lasów na opał i budynki niż od roku 1827 roku do dziś dnia bez stanowczej decyzyi.

13. Jaka dawniej była ludność miasta w różnych czasach i jaki był sposób jej utrzymania.

Ludność miasta od założenia składa się z familii 11. Później coraz miasto przez urodzenie się im dzieci, ta przez zamążpójścia w sąsiednich wsiach rokrocznie [2 słowa nieczytelne] wzrastała pomiędzy którą byli sami tylko rolnicy, z których niektórzy pracowali także i przy Fabrykach Żelaznych Druchownych ówcześnie [słowo nieczytelne].

14. Jaka jest teraźniejsza stała ludność miasta, a mianowicie wiele znajduje się podług płci mężczyzn, kobiet; podług pochodzenia narodowego Polaków, Rosjan, Litwinów, Niemców; podług wyznań religijnych rzymskokatolików, prawosławnych, greków, unitów, ewangelików (augsburskich lutrów), ewangelików reformowanych (kalwinów), mahometanów, starozakonnych; podług profesji i zatrudnień, a mianowicie duchownych po szczególe każdego wyznania, urzędników, nauczycieli rządowych, jako to szewców krawców bednarzy itp., fabrykantów każdego rodzaju, kupców, kramarzy itp., zgoła wszelkich oddzielnych profesji i zatrudnień. W ogólności jaki jest głównie sposób utrzymania się mieszkańców, to jest czy rolnictwo, rzemiosłom fabryka, handel itp.

Teraźniejsza ludność miasta jest podług płci: mężczyzn 270 kobiet 1275. Podług pochodzenia narodowego: Polaków 400, Rosjan –, Litwinów –, Niemców 1. Podług wyznań religijnych: rzymsko-katolików 400, ewangelików 1, starozakonnych 144 dusz. W tych podług zatrudnienia profesji jest: duchownych rzymsko-katolickiego wyznania 1, urzędników Burmistrz i Podleśny 2ch. Nauczyciela nie ma, rzemieślników a mianowicie szewców 4ch, krawiec 1, stelmachów 3, cieśli 2, młynarzy 3, ślusarz 1, kowali gwoździarzy 14, garbarz 1, grabarz 1, piekarzy 11, rzeźników 5ciu, kramarz 1, przekupniów 11. Reszta to rolnicy, [słowo nieczytelne] i z rzemieślników prawie wszyscy z rolnictwa i zarobkom przy Fabrykach Żelaznych Rządowych oddają się i to stanowi główne mieszkańca tutejszego utrzymanie.

15. Czy ludność miasta zwiększa lub zmniejsza się, zawsze wykazać, które mianowicie profesje głównie zwiększają lub zmniejszają, z jakich pochodzi to powodów i jaki wywierało i wywiera wpływ na wzrost lub upadek miasta.

Ludność tutejszego miasta zwiększa się jedynie prawie przy pomnażaniu familii mieszkańca, który do zatrudnień jakim się sam zajmie, syna swego sposobi, w głównie do pracy w fabrykach Rządowych Górniczych bez skutkiem sumienia granic to przez [słowo nieczytelne] zarosłych gruntów na lasy, ta przez zażycie i jeszcze to [słowo nieczytelne] gruntów pod Zakłady Fabryczne w tutejszy okolicy wzrosłe, a przez to gorzei pastwisk ani do inwentarza przyjść ani poprawień których gruntów nie może i dlatego skrępowany wzrost owego.

16. Wiele do roku bywa ludności czasowo przebywającej do miasta i w jakich głównie celach ona przybywa.

Ludności czasowo do miasta przybywającej jest to koło dusz 25 [słowo nieczytelne] głównie młodzieży i służbowej.

17. Zabudowania

  1. Podać liczbę domów mieszkalnych, oddzielnie murowanych, oddzielnie drewnianych, z oznaczeniem, wiele z nich parterowych, jednopiętrowych, dwupiętrowych itp.
  2. Szczegółowo wymienić kościoły, klasztory, kaplice i wspomnieć o tym, co w nich zasługuje na szczególną uwagę.
  3. Wymienić gmachy i domy rządowe, administracyjne, instytutów naukowych, sądowe, szpitale, więzienie itp.
  4. Podać liczbę zabudowań będących własnością miejską, sklepy, kramy, bydłobojnie, jatki, magazyny itp.
  5. Gospodarczo – przemysłowych: młyny zbożowe, parowe, wietrzne, wodne, zwierzęce, cegielnie, wapielnie, tartaki, browary, gorzelnie itp.
  6. Fabrycznych: cukrownie, papiernie, hamernie itp.
  7. Hoteli, zajazdów, karczem.

Jeżeli które z tych wszystkich wymienionych zabudowań odznacza się czy to z powodu swej struktury, czy wspomnień historycznych itp. to właściwą o tym wzmiankę zrobić, potem wszystkim podać wysokość ubezpieczenie wszystkich zabudowań.

  1. Domów mieszkalnych murowanych jest 1, drewnianych 75.
  2. Kościół rzymsko-katolicki 1,
  3. Dom Austeryą Rządową zwany 1.
  4. Dom kasy mieyskiej zwany Browarek 1.
  5. Młynów zbożowych wodnych 3.
  6. Jeden ślusarz wyrabia narzędzia rolnicze pomniejsze to jest pługi, sieczkarnie itp., innych fabryk nie ma.
  1. Zajazd jest 1, ale [słowo nieczytelne]. Żadne z zabudowań niczym się nie odznacza.

Wysokość ubezpieczenia wszystkich zabudowań rs. 17 510.

18. Czy dawniej były jakie znaczniejsze budowle i jakie mianowicie, kiedy one i z jakich powodów upadły lub otrzymały inne przeznaczenie i przeciwnie, jakie ważniejsze w niedawnych czasach powstały.

Budowli znaczniejszych ani dawniejszych żadnych nie było, ani nowych nie powstało.

19. Wymienić szczegółowo ulice i place miasta, czy się które z nich i czym odznaczają, jakie przy nich znaczniejsze budowle itp.

Ulic w całym mieście jest 4ry: Iłżecka, Radomska, Kielecka i Bradzka niczem się nie odznaczają wszystkie.

20. Czy miasto jest w całości, czy też tylko w części i w jakiej mianowicie brukowane, czy ma i jakie kanały podziemne odpływowe, czy w bliskości i gdzie mianowicie znajdują się materiały potrzebne do bruku tudzież materiały budowlane, czy łatwe jest ich sprowadzenie na miejsce i po jakich cenach.

Miasto to żadnego bruku ani kanału podziemnego nie ma. Materyały potrzebne do bruku i budowlane są łatwe i do nabycia, gdyż miasto to położone w gruntach [słowo nieczytelne] i tych i na około lasami o parę wiorst otoczone.

21. Gospodarstwo wiejskie, jeżeli mieszkańcy zajmują się nim, to wykazać ilość rolników, ilość inwentarza każdego gatunku, ilość wysiewu i zbioru, różnic każdego gatunku produkcji rolniczych, rozległość gruntów użytych pod uprawę każdego z tych gatunków produkcji. Dalej wykazać stan rybołówstwa, pszczelnictwa, jedwabnictwa itp., jeżeli uprawiane, czy te gałęzie przemysłu rozwijają się lub upadają.

Wsi żadne do miasta tego nie należą ani folwarki, a tym samym i o gospodarstwie wieyskim nie czyni się żadnej wzmianki.

22. Jakie znajdują się zakłady do wydobywania z ziemi i przerabiania płodów mineralnych, a mianowicie: łamania kamieni, marmurów, wydobywania węgla ziemnego, wapnia itp. jaka ich do roku produkcja itp.

Wsi żadne do miasta tego nie należą ani folwarki, a tym samym i o gospodarstwie wieyskim nie czyni się żadnej wzmianki.

23. Wymienić zakłady przemysłowe i fabryki wyrobów wełnianych, browary, gorzelnie, młyny, tartaki, fabryki wyrobów wełnianych, bawełnianych itp., podać wiele przy każdym rodzaju produkcji pracuje majstrów, czeladzi, uczniów i innych robotników, ilość, jakość i wartość produkcji, skąd fabrykanci zaopatrują się w surowe materiały, dokąd mają odbyt swych wyrobów itp., opisać znaczniejsze fabryki.

Wsi żadne do miasta tego nie należą ani folwarki, a tym samym i o gospodarstwie wieyskim nie czyni się żadnej wzmianki.

24. Rzemiosła w jakim znajdują się stopniu, czy są na drodze rozwoju itp.

Rzemiosło tylko pod względem rozwoju narzędzi rolniczych jest [słowo nieczytelne] ad. 7 wymienione.

25. Jakie znajdują się w mieście cechy rzemieślnicze, zgromadzenia kupieckie itp., kiedy, od kogo i jakie otrzymały przywileje, kto je potwierdził.

Cechów rzemieślniczych ani zgromadzeń kryńskich nie ma.

26. W jakich dniach odbywają się w mieście targi i jarmarki, jakie a one, skąd, w jakiej ilości i wartości dostarczane są przedmioty, co szczególniej stanowi przedmiot handlu na jarmarkach, kiedy odbywają się znaczniejsze jarmarki, w ogóle jakie znaczenie jest miasta pod względem handlowym.

W mieście tutejszym targi oznaczone co tydzień w piątki, jarmarków jest 3y na rok, lecz jak pierwsze tak drugie z powodu, że miasto to położone jest w lesie i małe oraz że w sąsiednich miastach ad. 6. wymienionych odbywają się te częste zaprowadzenie ich tu jest trudnem a tym samym i handel na niskiej bardzo jest stopie i to jednym tylko zbożem [słowa nieczytelne].

27. Jakie, na co, w jakiej liczbie znajdują się handlowe składy i magazyny towarów, ile w nich średnio znajduje się towarów, jaki tych ostatnich ruch handlowy.

Składów ani magazynów handlowych żadnych nie ma.

28. Jakie znajdują się w mieście władze i urzęda administracyjne, duchowe, sprawiedliwości, skarbowe, wojskowe itp.

Prócz władzy magistratu żadnej innej tu nie ma.

29. Jakie znajdują się zakłady naukowe, nie pomijając i szkółek elementarnych, jakie zakłady dobroczynne, apteki, więzienia itp.

Zakładów naukowych żadnych a nawet i szkółki elementarnej nie ma.

30. Czy znajdują się drukarnie, litografie i inne zakłady artystyczne.

Drukarni ani litografii nie ma.

31. Wiele znajduje się cukrowni, kawiarni, szynków wódek i piwa, traktierni, zajazdów, jatek rzeźniczych, piekarskich itp.

Oprócz szynków wódki i piwa dwóch żadnych innych zakładów podobnych nie ma, ani piekarze oddzielnych jatek nie mają.

32. Podać wszelkie wiadomości historyczne i statystyczne, jakie nie zostały objęte poprzednimi pytaniami, a jednak miejsce mieć mogą.

Oprócz powyżej opisanych żadnych innych wiadomości historycznych ani statystycznych miasto to nie ma.

33. Czy miasto wznosi się czy upada, w jednym jak i drugim razie z jakich powodów i co by należało przedsięwziąć dla wzniesienia jego.

Miasto to skutkiem tańszych lat pod względem utrzymania życia cokolwiek w zasadach gospodarczych się wzmaga, ale dla dźwignięcia go potrzeba by koniecznie skierować idącą obok miasta 1 drogę bitą przez co pod każdym względem pomóc do łatwiejszego rozwoju w handlu produkcji miejscowych wyrobów, przywieźć by można na co jako własność rządowa zwracać uwagę powinno.

J. Waluch Burmistrz

W opisie tym nie mając nic do odniesienia takowy poświadcza.

W Opatowie dnia 11/23 lipca 1860 roku

Naczelnik powiatu opatowskiego Radca dworu [podpis nieczytelny] [pieczęć naczelnika powiatu opatowskiego]

Pomocnik Radca Honorowy

[podpis nieczytelny]