Opis statystyczny Waśniowa z 1860

wpis w: Opisy miast | 0

Opis statystyczny wiadomości z miasta Waśniowa w powiecie opatowskim Guberni Radomskiej 1860, Archiwum Państwowe w Radomiu, Rząd Gubernialny Radomski I, sygn. 2130 a, k. 756 – 762 .

1. Nazwisko miasta Miasto Waśniów.

2. W jakiej położone jest guberni, w jakiem powiecie, okręgu, dekanacie, do jakiej należy parafii

W guberni radomskiej powiecie opatowskim i okręgu parafii rzymsko-katolickiej Waśniów.

3. Jakie jest położenie miasta pod względem topograficznym, to jest czy leży na wzgórzu i jak wysokim, czy na rozległej płaszczyźnie, czy na miejscu niskim, otoczonym wzgórzami, wśród lasów, czy przeciwnie itp. Miejscowość zdrowa, czy też przeciwnie, szkodliwy wywierająca wpływ i w jaki sposób na zdrowie i życie ludzkie.

Miasto to położone jest w miejscu nieskiem otoczone wzgórzami, miejscowość zdrowa.

4. Jaka przez samo miasto lub też obok niego, labo przez jego grunta przepływa rzeka, jak jest głęboka, szeroka w stanie zwykłym i podczas największych wezbrań, jak długi na niej znajduje się most, czy on ma taryfę i jakiej klasy, jakie nad rzeką są zakłady przemysłowe, mianowicie: folusze, tartaki, młyny itp., jakie spławiane są po niej produkta i w jakiej ilości. W ogólności jaki jest ruch nawigacyjny na rzece, czy jest na niej przystań.

Rzeka żadna przez to miasto nie przepływa, o wiorst 11 pod m[ias]tem Ostrowiec płynie rzeka Kamienną zwana.

5. Jaki przez miasto lub też obok niego przechodzi trakt bity pierwszego lub drugiego rzędu, trakt pocztowy, a jeżeli nie, to jaki jest najbliższy trakt bity. W ogólności czy miasto ma łatwą, czy utrudnioną, i przez co, komunikację z okolicami.

Żaden trakt bity tak 1 jako i 2 rzędu ani pocztowy nie przechodzi. A najbliższy trakt bity 2 rzędu pocztowy jest o wiorst 11 w m[ieś]cie Ostrowcu i przez zły stan dróg utrudniona jest komunikacja.

6. Odległości miasta w wiorstach od najbliższej stacji pocztowej od jakiej, jeżeli ta nie znajduje się w miejscu, od miast okolicznych, od miasta okręgowego, od miasta powiatowego, od miasta gubernialnego i od miasta Warszawy.

Odległość tego miasta jest od stacyi pocztowej Ostrowiec o wiorst 11

[od] m[ias]ta Opatowa wiorst 18

[od miasta] Słupi [wiorst] 9

[od miasta] Kunowa [wiorst] 8

[od miasta] Łagowa [wiorst] 18

[od miasta] okręgowego i powiatowego [wiorst] 18

[od miasta] gubernialnego [wiorst] 56

[od miasta] Warszawy [wiorst]154

7. Jaka jest rozległość miasta przed jego założeniem, z jakimi graniczyło włościami, czy granice miasta od tego czasu zwiększyły lub zmniejszyły się, z jakich przyczyn i kiedy, jakie więc realności miastu przybyły lub ubyły, jakie są dzisiejsze granice miasta i jego ogólna rozległość tak w obrębie, jako i za obrębem jego, czyli rozległość gruntów miejskich.

Co do rozległości i ograniczeń miasta przy jego założeniu ponieważ opisu historyczno, jako geograficznego w r. 1820 z formowanego w aktach magistratu nie wynaleziono w okoliczność więc te raczy m[iest]ny Naczelnik [słowo nieczytelne] objaśnić.

8. Obecną rozległość w obrębie miasta wykazać kategorycznie, a mianowicie: wiele znajduje się ziemi pod siedzibami, wiele pod kościołami, cmentarzami grzebalnymi, wiele pod placami, ulicami itp.

Rozległość w obrębie tego miasta jest następująca: pod siedziskami morg 25,5, pod kościołem i cmentarzem grzebalnym morg 8.

9. Jeżeli miasto posiada wsie, folwarki, grunta orne, łąki, pastwiska, lasy, zarośla, stawy, jeziora itp., to szczegółowo je wymienić, podań każdego z nich rozległości, sposób zagospodarowania i użytkowania, jakie z nich dochody itp. objaśnienia, a po tym wszystkim podać liczebną wiadomość o rozległości każdej po szczególe. Z wymienionych poniżej kategorii gruntów ornych pszennych, gruntów ornych żytnich, ogrodów, łąk, pastwisk, lasów urządzonych, zarośli leśnych, wydm piaszczystych, stawów, jezior, błot, bagien itp.

Miasto to żadnych wsi ani folwarków nie posiada.

10. Przez kogo, kiedy i jakie przywileje, począwszy od pierwszego założenia miasta aż do ostatnich czasów, nadane jemu zostały, kto je potwierdzał.

Przez króla Kazimierza w r. 1351 nadany przywilej z którego widzieć się zdaje, że podówczas i za pozwoleniem wspomnianego monarchy wieś Waśniów na miasto erygowana została, a to na żądanie opata trzemeszczańskiego, w którego posiadaniu była.

Przywilej ten żadnych nadań dla miasta nie obejmuje wyjąwszy [dwa słowa nieczytelne] praw, któremi to miasto rządzić się miało. Ten został potwierdzony w r. 1467 przez króla Augusta III a na koniec obydwa przyznawszy potwierdzone zostały oddzielnym Najjaśniejszego króla polskiego Stanisława Augusta przywilej w dniu 7 czerwca 1785 nadanym. Oprócz tych przywilejów żadnych innych miasto nie posiada ani też o nadaniu ich oddzielnych nie ma wiadomości.

11. Czy mieszkańcy komu i jakiej ilości z posiadanych gruntów opłacają czynsze lub odrabiają powinności w naturze i jakie mianowicie, do kogo teraz należy prawo propinacji i pobór innych opłat, jak np. targowego, jarmarcznego itp. a zatem dominium directum do kogo należy, to jest czy do osoby prywatnej i jakiej, do skarbu, instytutu i jakiego, do ogółu samej gminy miejskiej.

Do dworu dóbr rządowych Pękosławice mieszkańcy corocznie oddają:

  1. Żyta korcy 20 garncy 26,5
  2. Kapłonów sztuk 26,5
  3. Jaj sztuk 397,5
  4. Gotowizną czynszu w 4 r.77.

W mieście tym jest dwie propinacyje – skarbowa i należąca do dworu dóbr Pękosławice a druga do kasy miejskiej. Opłat innych nie masz.

12 Czy są jakie procesa i spory o jakie przywileje, fundusze, granice itp., z kim i kiedy są rozpoczęte, i do jakiego dopracowane stopnia.

Co do procesów te wedle prywatnej pogłoski mają się agitować o naruszenie granic i zabór znacznej ilości gruntów ornych przez sąsiedzkie dominia. Chociaż i inne bez żadnego śladu w kwitach magistratu o tem wynaleźć nie można.

13. Jaka dawniej była ludność miasta w różnych czasach i jaki był sposób jej utrzymania.

Ludność tego miasta wynosiła

w r. 1843 dusz 257

[w r.] 1844 [dusz] 274

[w r.] 1845 [dusz] 271

[w r.] 1846 [dusz] 283

[w r.] 1847 [dusz] 285

[w r.] 1848 [dusz] 230

[w r.] 1850 [dusz] 209

[w r.] 1853 [dusz] 229

[w r.] 1857 [dusz] 273

[w r.] 1858 [dusz] [brak danych] [w r.] 1859 [dusz] 279

Tę jedynie wiadomość można było powziąć [słowo nieczytelne] miejscowych a że w tak małej ludności z lat 12 zebranej bardzo mała różnica zachodzi szczegółowo więc jej zatrudnienia wymienić nie podobna gdyż w ogóle prawie wszyscy mieszkańcy rolnictwu oddani.

14. Jaka jest teraźniejsza stała ludność miasta, a mianowicie wiele znajduje się podług płci mężczyzn, kobiet; podług pochodzenia narodowego Polaków, Rosjan, Litwinów, Niemców; podług wyznań religijnych rzymskokatolików, prawosławnych, greków, unitów, ewangelików (augsburskich lutrów), ewangelików reformowanych (kalwinów), mahometanów, starozakonnych; podług profesji i zatrudnień, a mianowicie duchownych po szczególe każdego wyznania, urzędników, nauczycieli rządowych, jako to szewców krawców bednarzy itp., fabrykantów każdego rodzaju, kupców, kramarzy itp., zgoła wszelkich oddzielnych profesji i zatrudnień. W ogólności jaki jest głównie sposób utrzymania się mieszkańców, to jest czy rolnictwo, rzemiosłom fabryka, handel itp.

Obecnie jest ludność:

Rzymsko-katolickich: mężczyzn 93, kobiet 104

Starozakonnych: mężczyzn 40, kobiet 42

Razem 279

Z tych jest tylko dwóch szewców, 21 rolników a reszta wyrobniki urzędników i Xsięży 2ch. W ogólności zaś sposób utrzymania się mieszkańców jest rolnictwo.

15. Czy ludność miasta zwiększa lub zmniejsza się, zawsze wykazać, które mianowicie profesje głównie zwiększają lub zmniejszają, z jakich pochodzi to powodów i jaki wywierało i wywiera wpływ na wzrost lub upadek miasta.

Jak wyżej określono ludności prawie w małej liczbie ulega różnicy a z powodu małej ilości domów mieszkalnych takowa powiększającą bydz nie może.

16. Wiele do roku bywa ludności czasowo przebywającej do miasta i w jakich głównie celach ona przybywa.

Ludność czasowo nie przebywa.

17. Zabudowania

  1. Podać liczbę domów mieszkalnych, oddzielnie murowanych, oddzielnie drewnianych, z oznaczeniem, wiele z nich parterowych, jednopiętrowych, dwupiętrowych itp.
  2. Szczegółowo wymienić kościoły, klasztory, kaplice i wspomnieć o tym, co w nich zasługuje na szczególną uwagę.
  3. Wymienić gmachy i domy rządowe, administracyjne, instytutów naukowych, sądowe, szpitale, więzienie itp.
  4. Podać liczbę zabudowań będących własnością miejską, sklepy, kramy, bydłobojnie, jatki, magazyny itp.
  5. Gospodarczo – przemysłowych: młyny zbożowe, parowe, wietrzne, wodne, zwierzęce, cegielnie, wapielnie, tartaki, browary, gorzelnie itp.
  6. Fabrycznych: cukrownie, papiernie, hamernie itp.
  7. Hoteli, zajazdów, karczem.

Jeżeli które z tych wszystkich wymienionych zabudowań odznacza się czy to z powodu swej struktury, czy wspomnień historycznych itp. to właściwą o tym wzmiankę zrobić, potem wszystkim podać wysokość ubezpieczenie wszystkich zabudowań.

Domów mieszkalnych drewnianych parterowych jest 30. Kościół jeden murowany co którym nic szczególnego do doniesienia. Ratusz drewniany czyli karczma rządowa. Wysokość ubezpieczenia wszystkich zabudowań wynosi rs. 3880.

18. Czy dawniej były jakie znaczniejsze budowle i jakie mianowicie, kiedy one i z jakich powodów upadły lub otrzymały inne przeznaczenie i przeciwnie, jakie ważniejsze w niedawnych czasach powstały.

Nie było i nie ma żadnych znaczniejszych budowli.

19. Wymienić szczegółowo ulice i place miasta, czy się które z nich i czym odznaczają, jakie przy nich znaczniejsze budowle itp.

Ulic prawie żadnych i placów miejskich nie ma.

20. Czy miasto jest w całości, czy też tylko w części i w jakiej mianowicie brukowane, czy ma i jakie kanały podziemne odpływowe, czy w bliskości i gdzie mianowicie znajdują się materiały potrzebne do bruku tudzież materiały budowlane, czy łatwe jest ich sprowadzenie na miejsce i po jakich cenach.

Miasto wcale brukowane nie jest a materyjał ku temu potrzebny o wiorst 7 znajduje się.

21. Gospodarstwo wiejskie, jeżeli mieszkańcy zajmują się nim, to wykazać ilośćrolników, ilość inwentarza każdego gatunku, ilość wysiewu i zbioru, różnic każdego gatunku produkcji rolniczych, rozległość gruntów użytych pod uprawę każdego z tych gatunków produkcji. Dalej wykazać stan rybołówstwa, pszczelnictwa, jedwabnictwa itp., jeżeli uprawiane, czy te gałęzie przemysłu rozwijają się lub upadają.

Rolników jest 21, co mają koni 31, wołów 6. Wysiewają żyta korcy 60 pszenicy 8, jęczmienia 50, owsa 50, grochu 9, prosa 1, soczewki 2, kartofli 90. Z czego zbierają żyta korcy 240, pszenicy 32, jęczmienia 200, owsa 250, soczewki 4, kartofle 360. A to rozległości gruntu włok 10 morg 1,5 inne zaś produkcje miejsca nie mają.

22. Jakie znajdują się zakłady do wydobywania z ziemi i przerabiania płodów mineralnych, a mianowicie: łamania kamieni, marmurów, wydobywania węgla ziemnego, wapnia itp. jaka ich do roku produkcja itp.

Zakłady żadne nie znajdują się.

23. Wymienić zakłady przemysłowe i fabryki wyrobów wełnianych, browary, gorzelnie, młyny, tartaki, fabryki wyrobów wełnianych, bawełnianych itp., podać wiele przy każdym rodzaju produkcji pracuje majstrów, czeladzi, uczniów i innych robotników, ilość, jakość i wartość produkcji, skąd fabrykanci zaopatrują się w surowe materiały, dokąd mają odbyt swych wyrobów itp., opisać znaczniejsze fabryki.

Podobne zakłady nie znajdują się fabryczne.

24. Rzemiosła w jakim znajdują się stopniu, czy są na drodze rozwoju itp.

Nie trudnią się rzemiosłem.

25. Jakie znajdują się w mieście cechy rzemieślnicze, zgromadzenia kupieckie itp., kiedy, od kogo i jakie otrzymały przywileje, kto je potwierdził.

Cechy rzemieślnicze nie znajdują się.

26. W jakich dniach odbywają się w mieście targi i jarmarki, jakie a one, skąd, w jakiej ilości i wartości dostarczane są przedmioty, co szczególniej stanowi przedmiot handlu na jarmarkach, kiedy odbywają się znaczniejsze jarmarki, w ogóle jakie znaczenie jest miasta pod względem handlowym.

Wprawdzie są uprzywilejowanych 2 jarmarki do roku, to jest na ś[więtego] Piotr[a] i Pawł[a] i na ś[więtego] Bartłomiej[a] lecz z tych żaden się nie odbywa.

27. Jakie, na co, w jakiej liczbie znajdują się handlowe składy i magazyny towarów, ile w nich średnio znajduje się towarów, jaki tych ostatnich ruch handlowy.

Żadne składy nie znajdują się.

28. Jakie znajdują się w mieście władze i urzęda administracyjne, duchowe, sprawiedliwości, skarbowe, wojskowe itp.

Prócz magistratu i proboszcza żadnych innych władz nie ma.

29. Jakie znajdują się zakłady naukowe, nie pomijając i szkółek elementarnych, jakie zakłady dobroczynne, apteki, więzienia itp.

Zakładów naukowych ani też szkółki elementarnej nie ma.

30. Czy znajdują się drukarnie, litografie i inne zakłady artystyczne.

Podobne zakłady miejsca nie mają.

31. Wiele znajduje się cukrowni, kawiarni, szynków wódek i piwa, traktierni, zajazdów, jatek rzeźniczych, piekarskich itp.

Prócz szynków wódki i piwnych restauracji, ani też cukierni i kawiarni nie ma.

32. Podać wszelkie wiadomości historyczne i statystyczne, jakie nie zostały objęte poprzednimi pytaniami, a jednak miejsce mieć mogą.

Oprócz powyżej zamieszczonej wiadomości nie ma nic więcej do opisania.

33. Czy miasto wznosi się czy upada, w jednym jak i drugim razie z jakich powodów i co by należało przedsięwziąć dla wzniesienia jego.

Z powodu małej liczby zabudowań a stąd i niewielkiej ludności miasto to wznieść się nie mogło i nie może. Porządanym by jednak było doprowadzenie do miasta i upowszechnienie odbywania jarmarków i targów a nadto aby droga bita 2 rzędu budować się mająca mogła przechodzić przez to miasteczko.

Natem więc opis statystyczny tego miasta ukończono

w Waśniowie dn[ia] 15/27 maja 1860 r.

Burmistrz m[ias]ta Waśniowa Sędzimierski

W opisie tym nie mając nic do nadmienienia takowy poświadcza w Opatowie dnia 11/23 lipca 1860 r.

Naczelnik powiatu opatowskiego

Radca Dworu

[pieczęć naczelnik powiatu opatowskiego] [podpis nieczytelny]

Pomocnik radca honorowy podpis nieczytelny]