Opis statystyczny Wąchocka z 1860 roku

wpis w: Opisy miast | 0

Archiwum Państwowe w Radomiu, Rząd Gubernialny Radomski I, sygn. 2130 a, k. 763–776.

Odpowiedz[i] na pytania do statystycznego opisu miast

1. Nazwisko miasta

Miasto Wąchock rządowe.

2. W jakiej położone jest guberni, w jakiem powiecie, okręgu, dekanacie, do jakiej należy parafii.

Położone w guberni radomskiej okręgu soleckim dekanatu iłżeckiego parafii Wąchock, w której wszyscy wyznają religię rzymsko-katolicką.

3. Jakie jest położenie miasta pod względem topograficznym, to jest czy leży na wzgórzu i jak wysokim, czy na rozległej płaszczyźnie, czy na miejscu niskim, otoczonym wzgórzami, wśród lasów, czy przeciwnie itp. Miejscowość zdrowa, czy też przeciwnie, szkodliwy wywierająca wpływ i w jaki sposób na zdrowie i życie ludzkie.

Samo miasto Wąchock leży między górami, ze wszystkich 4ch stron otoczone, które mianowicie od strony południa dochodzą do staj 30 wysokości a z innych stron są mniejsze wzgórza. Miasto to otoczone jest od południa lasami rządowemi, najdalej o wiorst 2 od miasta egystującemi, miejscowość dosyć jest zdrowa, jednakże w czasie cholery grasującej w r. 1855 znaczna śmiertelność w tym mieście była.

4. Jaka przez samo miasto lub też obok niego, labo przez jego grunta przepływa rzeka, jak jest głęboka, szeroka w stanie zwykłym i podczas największych wezbrań, jak długi na niej znajduje się most, czy on ma taryfę i jakiej klasy, jakie nad rzeką są zakłady przemysłowe, mianowicie: folusze, tartaki, młyny itp., jakie spławiane są po niej produkta i w jakiej ilości. W ogólności jaki jest ruch nawigacyjny na rzece, czy jest na niej przystań.

Przez samo miasto Wąchock przepływa strumień zwany Kozub ze źródła dosyć obszernego za miastem, o pół wiorsty z pod góry i kamieni wypływający w połączeniu na zachód; obok zaś miasta w bliskości niektórych siedzib płynie rzeka Kamienna, która przepływa doliną od zachodu przez łąki miejskie, głęboka i szeroka w stanie zwykłem nie jest jednakowa albowiem w niektórych miejscach jest szeroka na 3 i 4 sążnie, a w innych zaledwie na jeden i pół; głęboka jest tylko przez jedne wiorstę w łąkach do 2ch sążni, a w innych miejscach miałka przejść i przejechać ją można. Zaś podczas największych wezbrań przez napływ z miejsc górzystych wody, zwykle po roztopach śniegowych i nagłych deszczach rozszerza się na całe łąki i ogrody miejskie, takowe zamula piaskiem przez co czyni straty w zbiorze siana właścicielom łąk; lecz z doświadczenia i ponoszonych strat Zakłady Górnicze na tejże rzece znajdujące się nie dozwalają wezbrań wypuszczają wodę przez otworzone upusty, dlaczego skutkiem wezbrań szkody prócz zamuleń łąk, inne nie mogą być dopuszczane.

Na rzece tej znajduje się most mający długości łok[ci] 38.

Taryffy do poboru żadnej klasy nie posiada, na tejże rzece w terytorium miasta jest fryszerka rządowa, w której wyrabiają żelazo zdolne już do każdego użytku. Zakładów żadnych innych np. foluszów, tartaków i młynów nie masz, jak również i żadne produkta nie spławiają się.

5. Jaki przez miasto lub też obok niego przechodzi trakt bity pierwszego lub drugiego rzędu, trakt pocztowy, a jeżeli nie, to jaki jest najbliższy trakt bity. W ogólności czy miasto ma łatwą, czy utrudnioną, i przez co, komunikację z okolicami.

Przez m[iasto] Wąchock przechodzi trakt były 2º rzędu nazwany Bzińsko-Zawichost[ow]ski, styczność mający z traktem 1º rzędu od Radomia do Krakowa. Stacya pocztowa jest w miejscu, komunikacja jest łatwą z okolicami.

6. Odległości miasta w wiorstach od najbliższej stacji pocztowej od jakiej, jeżeli ta nie znajduje się w miejscu, od miast okolicznych, od miasta okręgowego, od miasta powiatowego, od miasta gubernialnego i od miasta Warszawy.

Odległość miasta od miast okolicznych jest następująca:

  1. Od Szydłowca wiorst 25
  2. [od] Ostrowca [wiorst] 35
  3. [od] m[iasta] okregowego Solca [wiorst] 52
  4. [od] m[iasta] powiatowego Opatowa [wiorst] 52,5
  5. [od] m[iasta] gubernialnego szosą [wiorst] 52,5
  6. [od] m[iasta] Warszawy szosą [wiorst] 98

Lecz na miasto Wierzbica drogą zwyczajną dawną, tak do miasta gubernialnego jako i do Warszawy jest bliżej o 2,5 mili 17,5 wiorsty.

7. Jaka jest rozległość miasta przed jego założeniem, z jakimi graniczyło włościami, czy granice miasta od tego czasu zwiększyły lub zmniejszyły się, z jakich przyczyn i kiedy, jakie więc realności miastu przybyły lub ubyły, jakie są dzisiejsze granice miasta i jego ogólna rozległość tak w obrębie, jako i za obrębem jego, czyli rozległość gruntów miejskich.

Rozległości miasta jaka była przed rokiem 1820 z akt tutejszych z powodu nieznajdowania się takowych w magistracie dojść nie można. Graniczy od wschodu z wsią Starachowice, od południa z folwarkiem Rataje i wsią Węglów, od zachodu z wsią Wielka Wieś zwaną i Marcinkowem, od północy z lasem rządowym leśnictwa Iłża i Szydłowiec. Granice miasta w ogólności z powodu zajęcia zarośli na lasy rządowe w dzisiejszym czasie znacznie się zmniejszyły. Rozległość miasta w obrębie jego wynosi powierzchni na miarę polską morg 91 prętów 192 stop 45. Rozległości za obrębem miasta czyli gruntów, łąk i ogrodów miejskich według Regestru Pomiarowego sporządzonego w r. 1830 przez geometrę rządowego [słowo nieczytelne] wynosi morg 1520 prętów 263 stop 71. Zarośla miejskie mórg 106 prętów 94 obecnie znajdują się na mapie zaznaczone jako [słowo nieczytelne], lecz przez urząd leśny są administrowane.

8. Obecną rozległość w obrębie miasta wykazać kategorycznie, a mianowicie: wiele znajduje się ziemi pod siedzibami, wiele pod kościołami, cmentarzami grzebalnymi, wiele pod placami, ulicami itp.

Rozległości w obrębie miasta kategorycznie wynosi:

  1. Pod siedzibami morg 28
  2. [pod] kościołem i cmentarzem grzebalnym m[org] 7
  3. [pod] placami ulic morg 7 prętów 140

9. Jeżeli miasto posiada wsie, folwarki, grunta orne, łąki, pastwiska, lasy, zarośla, stawy, jeziora itp., to szczegółowo je wymienić, podań każdego z nich rozległości, sposób zagospodarowania i użytkowania, jakie z nich dochody itp. objaśnienia, a po tym wszystkim podać liczebną wiadomość o rozległości każdej po szczególe. Z wymienionych poniżej kategorii gruntów ornych pszennych, gruntów ornych żytnich, ogrodów, łąk, pastwisk, lasów urządzonych, zarośli leśnych, wydm piaszczystych, stawów, jezior, błot, bagien itp.

Miasto Wąchock z przyczyny odstąpienia w r. 1848 gruntów i łąk pod zalewy Zakładów Rządowo-Górniczych znacznie zmniejszone w realności. Zamieszczone na Regestrze Pomiarowym w r. 1830

Zarośli morg 106 pręt[ów] 94

Lasu [morg] 675 pręt[ów] 268

z których na teraz ciągnie korzyści leśnictwo rządowe.

[słowo nieczytelne] tych realności znajdują się po za miastem Staw Rządowo-Górniczy na rzece Kamiennej. Którego rozległości w r. 1828 morg 5 prę[tów] 247. Zaś w r. 1848 pod tenże staw przybrano łąk miejskich morg 7 prę[tów] 105.

Gruntów ornych pszennych nie posiada.

[gruntów] posiada żytnich morg 1290

[posiada] ogrodów [morg] 90

[posiada] łąk [morg] 180

[posiada] pastwisk żadnych.

[posiada] lasów urządzonych żadnych.

[posiada] lasów nie urządzonych – morg 106

10. Przez kogo, kiedy i jakie przywileje, począwszy od pierwszego założenia miasta aż do ostatnich czasów, nadane jemu zostały, kto je potwierdzał.

Przywileja miastu służące były:

  1. Króla Kazimierza Jagiellończyka z r. 1454, którym wieś Wąchock na miasto zamienione zostało, nadane ma prawo wolnego użytku w lasach i zaroślach do klasztoru wąchockiego należących.
  2. Króla Zygmunta z r. 1521 potwierdzający tenże przywilej
  3. Przywilej z r. 1596 Jana Dymitrego Sulikowskiego Arcybiskupa lwowskiego opata wąchockiego, którym przywraca mieszczanom pola, łąki, pastwiska itp. jakie przez księdza Andrzeja Karwickiego opata wąchockiego odebrane miastu były.
  4. Przywilej Władysława IV króla z r. 1633, którym dozwala mieszczanom wydobywania kamienia piaskowego na wzgórku Wieprzka zwanym.
  5. Przywilej Stanisława Augusta króla, który potwierdza przywileja poprzednich królów wydany w r. 1766.
  6. Przywilej tegoż króla z r. 1789 potwierdzający przywilej Jana Dymitrego Sulikowskiego.

11. Czy mieszkańcy komu i jakiej ilości z posiadanych gruntów opłacają czynsze lub odrabiają powinności w naturze i jakie mianowicie, do kogo teraz należy prawo propinacji i pobór innych opłat, jak np. targowego, jarmarcznego itp. a zatem dominium directum do kogo należy, to jest czy do osoby prywatnej i jakiej, do skarbu, instytutu i jakiego, do ogółu samej gminy miejskiej.

Ponieważ miasto Wąchock jest własnością rządową przeto tenże rząd pobiera od mieszkańców podatki budżetowe regulaminem przepisane; egzystujący tu pobór od garnca trunków wydzierżawiony jest przez rząd na korzyść kasy miejskiej. Pobór zaś targowego i jarmarcznego do dzierżawców dóbr Rataje należy.

12 Czy są jakie procesa i spory o jakie przywileje, fundusze, granice itp., z kim i kiedy są rozpoczęte, i do jakiego dopracowane stopnia.

Proces miasta ze skarbem Królestwa o daremszczyzny do dworu Rataje agituje się od r. 1839 w obydwu komisjach rządowych o ukrócenie którego mieszkańcy władz wysokich upraszają.

13. Jaka dawniej była ludność miasta w różnych czasach i jaki był sposób jej utrzymania.

Ludność miasta licząc od lat kilkunastu dochodziła nie więcej nad 1050 głów obojej płci, wyznania chrześcijan i Żydów, takowa ludność w rocznych czasach o kilka osób zmniejszała się lub powiększała, rolników nie przychodzi nad 130 głów, oprócz tego kilku rzemieślników różnych rzemiosł.

14. Jaka jest teraźniejsza stała ludność miasta, a mianowicie wiele znajduje się podług płci mężczyzn, kobiet; podług pochodzenia narodowego Polaków, Rosjan, Litwinów, Niemców; podług wyznań religijnych rzymskokatolików, prawosławnych, greków, unitów, ewangelików (augsburskich lutrów), ewangelików reformowanych (kalwinów), mahometanów, starozakonnych; podług profesji i zatrudnień, a mianowicie duchownych po szczególe każdego wyznania, urzędników, nauczycieli rządowych, jako to szewców krawców bednarzy itp., fabrykantów każdego rodzaju, kupców, kramarzy itp., zgoła wszelkich oddzielnych profesji i zatrudnień. W ogólności jaki jest głównie sposób utrzymania się mieszkańców, to jest czy rolnictwo, rzemiosłom fabryka, handel itp.

Teraźniejsza ludność miasta to jest z r. 1860 wynosi:

Katolików: mężczyzn 440, kobiet 491

Żydów: mężczyzn 64, kobiet 78

innych zaś wyznań ludności tu nie egzystuje

[razem] 1073

Księży świeckich 2

Urzędników 1

Oficjalistów 2

Nauczycieli szkoły elementarnej 1

Szewców 3

Krawców 4

Kowali 3

Tkaczów 2

Bednarz 1

Kupiec 1

Innych profesji nie masz.

Mieszkańcy utrzymują się w ogólności z rolnictwa, lecz z tego dla szczupłości gruntów wyżywić się nie mogą dlatego muszą przedsiębrać zarobkowania przewozu żelaza furmankami i materiałów produkcyjnych z przyległych fabryk górniczych do Warszawy itp.

15. Czy ludność miasta zwiększa lub zmniejsza się, zawsze wykazać, które mianowicie profesje głównie zwiększają lub zmniejszają, z jakich pochodzi to powodów i jaki wywierało i wywiera wpływ na wzrost lub upadek miasta.

Ludność miasta w jednakowym pozostaje stopniu z małą różnicą, wzrost jego żadnych dostać nie ma widoków, że mała ludność, professyonistów mało żadnych znacznych fabrykami zakładów nie ma, upadek pod względem materialnym przewidywać się daje.

16. Wiele do roku bywa ludności czasowo przebywającej do miasta i w jakich głównie celach ona przybywa.

Oprócz kilku sług płci żeńskiej przebywających rocznie za czasowemi świadectwami inna ludność nie przybywa.

17. Zabudowania

  1. Podać liczbę domów mieszkalnych, oddzielnie murowanych, oddzielnie drewnianych, z oznaczeniem, wiele z nich parterowych, jednopiętrowych, dwupiętrowych itp.
  2. Szczegółowo wymienić kościoły, klasztory, kaplice i wspomnieć o tym, co w nich zasługuje na szczególną uwagę.
  3. Wymienić gmachy i domy rządowe, administracyjne, instytutów naukowych, sądowe, szpitale, więzienie itp.
  4. Podać liczbę zabudowań będących własnością miejską, sklepy, kramy, bydłobojnie, jatki, magazyny itp.
  5. Gospodarczo – przemysłowych: młyny zbożowe, parowe, wietrzne, wodne, zwierzęce, cegielnie, wapielnie, tartaki, browary, gorzelnie itp.
  6. Fabrycznych: cukrownie, papiernie, hamernie itp.
  7. Hoteli, zajazdów, karczem.

Jeżeli które z tych wszystkich wymienionych zabudowań odznacza się czy to z powodu swej struktury, czy wspomnień historycznych itp. to właściwą o tym wzmiankę zrobić, potem wszystkim podać wysokość ubezpieczenie wszystkich zabudowań.

  1. Zabudowań mieszkalnych drew[nianych] 142
[Zabudowań mieszkalnych] murow[anych] 6

  1. Klasztor po X.X. Cystersach wyfundowany w r. 1179 przez Giedyona biskupa krakowskiego, który po supresji tegoż konwentu zamieniony został na kościół parafialny. W tym kościele starożytne organy odznaczają się piękną strukturą i harmonią, jak również strukturą kościoła z kamienia ciosanego, malowidła w niektórych miejscach obecnie uszkodzone, ołtarzy 16 i obszerność kościoła godne są uwagi i wspomnienia. Kaplic dwie murowane, jedna drewniana poza miastem.
  2. Liczba zabudowań własnością miejską będących jest 146, sklepów 2, kramów 3, szlachtuz 1, zaś jatki i magazyny nie znajdują się.
  3. Żadnych gmachów i domów rządowych instytutów naukowych, domów sądowych, szpitali, więzień itp. nie masz.
  4. Z gospodarstwa przemysłowego znajduje się trzy młyny wodne, na bardzo małą skalę urządzane, wiatrak jeden, są one własnością prywatną, innych zaś jak to cegielni, pieców wapiennych, tartaków, browarów, gorzelni itp. nie masz jak równie:
  5. Cukrownia, piekarnia, hamernie itp. nigdy nie były i na teraz nie egzystują
  6. Zajazdów 2, karczma jedna, jednak z egzystujących budowli, oprócz klasztoru pod lit[erą] b wspomnianego, ani z powodu struktury ani wspomnień historycznych nie odznaczają się.

Wysokość ubezpieczeń wszystkich zabudowań wynosi rs.: 30930;

18. Czy dawniej były jakie znaczniejsze budowle i jakie mianowicie, kiedy one i z jakich powodów upadły lub otrzymały inne przeznaczenie i przeciwnie, jakie ważniejsze w niedawnych czasach powstały.

Znaczniejszą niegdy[ś] tu egzystującą budowlą był gmach w którym mieściły się szkoły wydziałowe takowe w r. 1835 przeniesione do m[iasta] Końskich, a gmach ten z opustoszenia uległ zniszczeniu, którem można by wyryzerwować i Szkoła Wiejska mogłaby być dogodnie umieszczona, a do praktyki jest o pół wiorsty folwark rządowy w Ratajach. Żadna inna budowla w miejsce tej nie powstała.

19. Wymienić szczegółowo ulice i place miasta, czy się które z nich i czym odznaczają, jakie przy nich znaczniejsze budowle itp.

Miasto Wąchock składa się z pięciu ulic i rynku, niczem się nie odznaczają i żadnych przy nich znaczniejszych budowli nie masz

20. Czy miasto jest w całości, czy też tylko w części i w jakiej mianowicie brukowane, czy ma i jakie kanały podziemne odpływowe, czy w bliskości i gdzie mianowicie znajdują się materiały potrzebne do bruku tudzież materiały budowlane, czy łatwe jest ich sprowadzenie na miejsce i po jakich cenach.

W jednym tylko rynku urządzony jest bruk, ulice zaś mianowicie duże błotniste potrzebują bruku. Żadnych kanałów podziemnych odpływowych nie masz, a o dwie wiorsty od miasta i bliżej dostać nie można kamienia granitowego zdatnego do bruku.

21. Gospodarstwo wiejskie, jeżeli mieszkańcy zajmują się nim, to wykazać ilośćrolników, ilość inwentarza każdego gatunku, ilość wysiewu i zbioru, różnic każdego gatunku produkcji rolniczych, rozległość gruntów użytych pod uprawę każdego z tych gatunków produkcji. Dalej wykazać stan rybołówstwa, pszczelnictwa, jedwabnictwa itp., jeżeli uprawiane, czy te gałęzie przemysłu rozwijają się lub upadają.

Mieszkańców trudniących się wyłącznie rolnictwem jest 135.

Inwentarza bydlnego sztuk 209

Koni zaprzężnych [sztuk] 32

Trzody chlewnej [sztuk] 87

Wysiewu rocznie żyta korcy 170

[Wysiewu rocznie] pszenicy nic

[Wysiewu rocznie] jęczmienia korcy 50

[Wysiewu rocznie] owsa [korcy] 70

[Wysiewu rocznie] tatarki [korcy] 12

[Wysiewu rocznie] prosa nic

Len korcy 2

Kartofli [korcy] 480

Gruntu pod żyto morg 202

Jęczmień [morg] 40

Owies [morg] 35

Tatarkę [morg] 12

Len [morg] 1

Kartofle [morg] 90

22. Jakie znajdują się zakłady do wydobywania z ziemi i przerabiania płodów mineralnych, a mianowicie: łamania kamieni, marmurów, wydobywania węgla ziemnego, wapnia itp. jaka ich do roku produkcja itp.

Nie masz żadnych zakładów do wydobywania z ziemi płodów mineralnych i przerabiania takowych marmuru, węgla zimnego, wapna wcale tu nie masz, jedynie znajduje się pod dostatkiem kamienia białego piaskowego zdatnego do muru, produkcja jego bardzo mała, gdyż tylko na miejscowe potrzeby mieszkańcom służy.

23. Wymienić zakłady przemysłowe i fabryki wyrobów wełnianych, browary, gorzelnie, młyny, tartaki, fabryki wyrobów wełnianych, bawełnianych itp., podać wiele przy każdym rodzaju produkcji pracuje majstrów, czeladzi, uczniów i innych robotników, ilość, jakość i wartość produkcji, skąd fabrykanci zaopatrują się w surowe materiały, dokąd mają odbyt swych wyrobów itp., opisać znaczniejsze fabryki.

Jest tu założona [słowo nieczytelne] fabryka bryczek i wozów przez przedsiębiorce Franciszka Widulińskiego, przy której pracuje majstrowo-kowali 2ch, stelmachów 5ciu, nadto zakłada się garbarnia na większą skale, która jeszcze nieukończona.

24. Rzemiosła w jakim znajdują się stopniu, czy są na drodze rozwoju itp.

Żadnego postępu w rzemiosłach nadać nie można, gdyż oprócz wymienionych pod punktem 14 i 23 kilku rzemieślników żadnych innych nie masz.

25. Jakie znajdują się w mieście cechy rzemieślnicze, zgromadzenia kupieckie itp., kiedy, od kogo i jakie otrzymały przywileje, kto je potwierdził.

Dawniej egzystowały tu trzy cechy jako to Skombinowany, Szewski i Krawiecki, lecz w obecnym czasie dla zbyt szczupłej liczby rzemieślników takowe nie ma znaczenia, a nawet nie były uzasadniane przywilejami.

26. W jakich dniach odbywają się w mieście targi i jarmarki, jakie a one, skąd, w jakiej ilości i wartości dostarczane są przedmioty, co szczególniej stanowi przedmiot handlu na jarmarkach, kiedy odbywają się znaczniejsze jarmarki, w ogóle jakie znaczenie jest miasta pod względem handlowym.

Według nowe zasady wydanej przez K. R. J. W. i D: reskrypktem z dnia 15/27 sierpnia 1849 nr 17839/31457 targi każdego tygodnia a w piątek odbywające się jarmarków zaś rocznie 6 odbywa się jako to:

  1. Na nowy rok dnia 2 stycznia
  2. W drugą niedzielę postu zwaną Suchą
  3. Na ś[więtego] Wojciech[a]
  4. Na ś[więt]ą Małgorzatę
  5. Na ś[więtego] Michał[a]
  6. Na ś[więt]ą Elżbietę.

A w każdy z tych wyjąwszy nowego roku odbywa się w pierwszy poniedziałek po święcie na które przypada czyli od którego nazwę przybiera. Na takowe jarmarki dostarczane są towary sukienne, bawełniane, płócienne krajowe z miast Ostrowca i Szydłowca w przybliżeniu wartości rocznej rs. 3500 zaś pod względem handlowym miasto Wąchock nie ma żadnego znaczenia.

27. Jakie, na co, w jakiej liczbie znajdują się handlowe składy i magazyny towarów, ile w nich średnio znajduje się towarów, jaki tych ostatnich ruch handlowy.

Żadnych składów, magazynów, ani budowli na skład towarów nie ma i mieszczanie jedynie tylko na pomieszczenie swoje utrzymują siedziby.

28. Jakie znajdują się w mieście władze i urzęda administracyjne, duchowe, sprawiedliwości, skarbowe, wojskowe itp.

Oprócz składu magistratu, urzędu skarbowego, stacyi pocztowej i urzędnika stanu cywilnego żadnych innych władz nie masz.

29. Jakie znajdują się zakłady naukowe, nie pomijając i szkółek elementarnych, jakie zakłady dobroczynne, apteki, więzienia itp.

Jedna tylko szkółka elementarna i apteka w mieście tutejszym egzystują.

30. Czy znajdują się drukarnie, litografie i inne zakłady artystyczne.

Drukarnie i litografie i inne zakłady artystyczne nigdy nie były i nie egzystują.

31. Wiele znajduje się cukrowni, kawiarni, szynków wódek i piwa, traktierni, zajazdów, jatek rzeźniczych, piekarskich itp.

Szynków wódek ordynaryjnych 7, piwny 1, zajazdów 2. Zaś cukiernie, kawiarnie, praktycznie, jatki piekarskie nie były i nie są urządzone.

32. Podać wszelkie wiadomości historyczne i statystyczne, jakie nie zostały objęte poprzednimi pytaniami, a jednak miejsce mieć mogą.

Żadne wiadomości historyczne i statystyczne jakieby nie były objęte powyższemi pytaniami nie nastręczają się do nadmienienia.

33. Czy miasto wznosi się czy upada, w jednym jak i drugim razie z jakich powodów i co by należało przedsięwziąć dla wzniesienia jego.

Miasto to mając bardzo małą ilość gruntów, w naturze gliniastej i piaszczystej, płonnej, nie może stanąć na stopnie dobrego gospodarstwa. Miało bowiem niegdy[ś] większe korzyści ze zbioru siana wyżywienia inwentarza, lecz dzisiaj z powodu zabrania mieszkańcom pod szosę, znacznej ilości wyrobów i gruntów, a do tego zajęcia pod zalewy górnicze znacznej ilości łąk, nie może żadnego uczynić postępu wznoszeniu się rolniczem. Egzystujące tu niegdy[ś] szkoły tak zwane wydziałowe, tudzież Dyrekcja Górnicza były niejaką korzyścią dla miasta; z tych to przyczyn większa część mieszkańców zarobkować musi furmankami przy Zakładach Górniczych dowozem materyałów.

Do wzniesienia więc mogłaby wola rządu przyczynić się zaprowadzeniem jakiej rękodzielni lub fabryki w gmachu poklasztornym, który teraz jest w opustoszeniu.

W Wąchocku dnia 16/28 maja 1860 [roku]

Burmistrz

Fabrycy Stanisław

W opisie tym nie mając nic do nadmienienia takowy poświadcza w Opatowie dnia 11/23 lipca 1860 roku

Naczelnik powiatu opatowskiego Radca dworu [podpis nieczytelny] [pieczęć naczelnika powiatu opatowskiego]

Pomocnik Radca Honorowy

[podpis nieczytelny]