Administracja kościelna w regionie świętokrzyskim w czasach zaborów

wpis w: Zdarzenia i zjawiska | 0

Pasmo łysogórskie z terenami na południe i wschód od niego wraz z utworzeniem w 1000 roku biskupstwa krakowskiego na zjeździe gnieźnieńskim weszły w jego granice. Po utracie przez Polskę niepodległości i wytyczeniu granic między zaborcami, w 1805 roku, na tym obszarze (bez powiatu miechowskiego, który pozostał w diecezji krakowskiej) utworzono diecezję kielecką. Po kongresie wiedeńskim i utworzeniu Królestwa Polskiego bullą papieską z 1818 roku dostosowano podział kościelny do politycznego. Powołano wówczas metropolię warszawską, której podlegało osiem diecezji, czyli tyle, ile było guberni.

Utworzenie diecezji kieleckiej w zaborze austriackim

Powstanie diecezji kieleckiej było podyktowane przede wszystkim czynnikami politycznymi i w ograniczonym stopniu odzwierciedlało potrzeby religijne wiernych. Bezpośrednią przyczyną powstania nowej diecezji była reorganizacja diecezji galicyjskich. Władze austriackie już po pierwszym rozbiorze Rzeczypospolitej przystąpiły do reorganizacji struktur diecezjalnych. Przede wszystkim dlatego, że znaczna część diecezji krakowskiej znajdowała się na terytorium austriackiej Galicji, ale Kraków już nie. Biskup krakowski stał się więc tzw. biskupem zagranicznym. To sprawiło, że w 1786 roku utworzono samodzielną diecezję tarnowską. Po kilkunastu latach postanowiono ją przenieść do Kielc.

Pierwszego biskupa kieleckiego ks. Wojciecha Górskiego, prepozyta kapituły i zarazem wikariusza kapitulnego diecezji tarnowskiej, mianował cesarz Franciszek II 6 lipca 1803 roku. Lecz dopiero papież Pius VII bullą „Indefessum personarum” z 3 czerwca 1805 roku przeniósł stolicę biskupią z Tarnowa do Kielc.
Formalne ukonstytuowanie diecezji kieleckiej nastąpiło 30 września 1807 roku, kiedy to delegat apostolski, arcybiskup lwowski obrządku łacińskiego Kajetan Kicki, wyniósł kościół kolegiacki pw. Wniebowzięcia NMP w Kielcach do godności katedry i ogłosił erekcję diecezji kieleckiej. Jednak biskup Górski pozostał w Tarnowie i nie chciał się przenieść do Kielc. Sprawa oparła się o gubernium krakowskie i przemyskie, a później także o lwowskie. Dopiero po tej interwencji biskup Górski zdał jurysdykcję w ręce ks. Zakrzewskiego i udał się do Kielc wraz z kapitułą. Ostatecznie 18 i 30 grudnia 1807 roku powiadomił ordynariusza krakowskiego i lubelskiego o objęciu jurysdykcji kościelnej na całym obszarze diecezji kieleckiej.

W latach 1811–1818 na interesującym nas obszarze istniały dwa cyrkuły (okręgi) kościelne: kielecko-konecki i radomsko-sandomierski. Na cyrkuł kielecko-konecki składało się dziesięć dekanatów: sandomierski, kielecki (13 parafii), chęciński (16), kijski (24), olkuski, opatowiecki (17), polanowski (15), skrzyński (14), opoczyński (15), żarnowiecki (12), kurzelowski (13). Cyrkuł radomsko-sandomierski również miał 10 dekanatów: radomski (19 parafii), zwoleński (19), kunowski (10), opatowski (12), zawichostowski (15), koprzywnicki (14), połaniecki (16), bodzentyński (16), solecki (13), przytycki (14).

Po kongresie wiedeńskim

Kolejna reorganizacja struktur kościelnych wynikła z podziału ziem polskich po kongresie wiedeńskim. Nowa organizacja wynikała z zawartego w Konstytucji Królestwa Polskiego z 1815 roku art. 14, który przewidywał liczbę diecezji obrządku łacińskiego równą liczbie województw oraz jedną diecezję greckokatolicką. Ponadto konstytucja zakładała stworzenie arcybiskupstwa na obszarze Królestwa. Po trzyletnich negocjacjach papież Pius VII bullą „Militantis Ecclesiae” z 12 marca 1818 roku utworzył archidiecezję warszawską. Następnie 6 października 1818 roku bullą „Romani Pontifices” nadał arcybiskupom-metropolitom warszawskim tytuł prymasa Królestwa Polskiego. Tenże papież bullą „Ex imposita nobis” z 30 lipca 1818 roku przydzielił metropolii warszawskiej siedem diecezji, których granice odpowiadały granicom ówczesnych województw.

Wykonawcą bulli został biskup włocławski, wyniesiony wkrótce do godności arcybiskupa warszawskiego Franciszek Skarbek Malczewski. Według bulli diecezja kielecka miała być podzielona pomiędzy diecezje lubelską, krakowską i sandomierską. W przypadku tej ostatniej było to „translatio sedis episcopalis et capituli” (przeniesienie siedziby biskupa i kapituły). Arcybiskup Malczewski dekretem „Cum tut sumptibus” włączył do diecezji krakowskiej siedem dekanatów: Kielce, Chęciny, Kije, Sokolina, Opatowiec, Pacanów, Kurzelów, ze 112 parafiami i czterema kolegiatami. Biskupom krakowskim podlegało teraz 18 dekanatów: jędrzejowski, dzierzgowski, kielecki, kurzelowski, lelowski, miechowski, olkuski, opatowski, pilicki, proszowicki, siewierski, skalbmierski, skalski, stopnicki, szydłowski, wawrzeńczycki, wiślicki, ksiąski oraz w Rzeczypospolitej Krakowskiej – krakowski, czernichowski, nowogórski, bolechowicki.

W skład diecezji sandomierskiej weszły diakonaty: bodzentyński, jedliński, iłżecki, konecki, koprzywnicki, kozienicki, kunowski, opatowski, opoczyński, radomski, sandomierski, skrzyński, solecki, staszowski, szydłowiecki, zawichoski, zwoleński. Jej naturalnymi granicami były rzeki: Wisła, Pilica, Czarna, a także pasmo Gór Świętokrzyskich.

Istotnie zmieniło się położenie części diecezji krakowskiej w Królestwie Polskim po powstaniu listopadowym. Przyczyniła się do tego patriotyczna postawa biskupa Karola Wincentego Skórkowskiego. Po klęsce powstania car w ramach represji samowolnie zasekwestrował jurysdykcję kościelną Skórkowskiego, a 3/15 lipca 1833 roku mianował dla diecezji w granicach Królestwa osobnego administratora w osobie ks. Adama Paszkowicza.

Ukazem cara Mikołaja I z 22 marca 1842 roku część diecezji znajdująca się na obszarze Królestwa Polskiego otrzymała nazwę diecezja kielecko-krakowska. W 1844 roku kościoły parafialne będące własnością rządową znajdowały się w powiatach opoczyńskim, opatowskim, sandomierskim i kieleckim. W powiecie opoczyńskim były to m.in. kościół w Bodzentynie czy parafia we Wzdole Rządowym. Na terenie powiatu opatowskiego były: kolegiata w Opatowie, kościoły parafialne w Modliborzycach, Łagowie, Nowej Słupi, Świętomarzy i Iłży, a także dawne świątynie zakonne – pobenedyktyńska na Łysej Górze i pocysterska w Wąchocku.

Reorganizacje po powstaniu styczniowym

Po powstaniu styczniowym władze rosyjskie na podstawie ukazu z 14/26 grudnia 1865 roku zorganizowały nowy podział terytorialny Kościoła łacińskiego w Królestwie. Zasadniczym celem reformy było, przynajmniej w opinii rządowej, doprowadzenie do zgodności granic dekanatów i powiatów, których według postanowień reformy administracyjnej z 1866 roku utworzono 85 (w ramach 10 guberni). Diecezja kielecko-krakowska została wtedy podzielona na osiem dekanatów: Będzin, Jędrzejów, Kielce, Miechów, Olkusz, Pińczów, Stopnica, Włoszczowa. Dzięki staraniom administratorów apostolskich: najpierw Majerczaka, a następnie Kulińskiego, doszło do ponownej erekcji diecezji kieleckiej. Stało się to na mocy bulli papieża Leona XIII „Ut primum catholicae Ecclesiae” z 22 grudnia 1882 roku, która została ogłoszona w Kielcach 15 czerwca 1883 roku przez biskupa sandomierskiego Antoniego Franciszka Sotkiewicza. Nowo utworzonej diecezji kieleckiej podlegało osiem dekanatów, które od 1865 znajdowały się w granicach diecezji kielecko-krakowskiej. Na obszarze diecezji funkcjonowało 229 parafii, 16 filii i 110 kaplic publicznych.